Cuni

Cuni
Cuni; cumün
	(PMS) Coni, (IT) Cuneo
	Cuni – Veduta Vista de Ciàssa Galimberti
Localizaçión
Stâto	Itàlia
Región	Piemunte
Provìnsa	Cuni
Aministraçión
Scìndico	Patrizia Manassero (PD) da-o 4-7-2022
Teritöio
Coordinæ:	44°23′N 7°33′E
Altitùdine	534 m s.l.m.
Superfìcce	119,67 km²
Abitanti	55 819 (31-8-2025)
Denscitæ	466,44 ab./km²
Fraçioìn	22 cumitèi
Comùn confinanti	Beinette, Borgo San Dalmazzo, Boves, Busca, Caraglio, Castelletto Stura, Centallo, Cervasca, Morozzo, Peveragno, Tarantasca, Vignolo
Âtre informaçioìn
CAP	12100
Prefìsso	0171
Fûzo oràrio	UTC+1
Còdice ISTAT	004078
Cod. cadastrâ	D205
Targa	CN
Cl. scìsmica	zöna 3s (sismicitæ bàssa)
Cl. climàtica	zöna F, 3 012 GG
Nomme abitanti	De Cuni; (br) cuneéṡ; (PMS) coniees
Sànto patrón	San Michê
Giórno festîvo	29 de setèmbre
Mòtto	Ferendo
Cartògrafîa
	Cuni
	Cuni – MappaPusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa.
Scîto instituçionâle
	Wikidata · Info

AR	Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn

Cuni^{[n. 1]} (Coni in piemuntese, prununsiàu [ˈkʊni], Cuneo in italiàn) a l'è ina sitè e cumün du Piemunte de 55.798 abitanti, sêde de pruvinsa e de diocexi^[1]. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi Stü(r)a e Gessu, ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme^[8].

A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai Savoia pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna.

Geugrafìa

Terito(r)iu

U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du Piemunte, grossu moddu intu mezzu fra a Cianü(r)a Padâna, au nòrd-èst, e a cadena de Àrpi, a süd-òvest. A sitè a se trva quache dexena de chilòmetri a punènte de Langhe e, in linea d'a(r)ia, a 70 km dau Mâ Ligü(r)e.

I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431 mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de Ronchi, ai 615 m da frasiùn de San Rocco Castagnaretta^[9]. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexena de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a Còlla de l'Agnélu (2.748 m), a punènte a Còlla da Lumbarda (2.350 m) e a Còlla da Madalêna (1.996 m) e a meridiùn a Còlla de Tenda (1.871 m) e a Còlla de Casòttu (1.379 m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024^[10].

A sitè a l'è traversâ dai sciümmi Stü(r)a e Gessu, ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a^[11], ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"^[12]. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte Grâna^[9].

Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti^[13].

Climma

U climma de Cuni u l'è du tipu tempe(r)àu sub-cuntinentâle, cun di invèrni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6 °C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6 °C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3 °C^[14].

A Cuni u ciöve de media 950 mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a Tü(r)ìn, pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invèrnu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44 mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efèttu du Stau di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de Àrpi, ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü.

A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2 m/s^[15]. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa^[16]^[17]. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti^[18].

Mi(r)andu a clascificasiùn du climma de Köppen, Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni 1961-1990.

Cuni - Sèntru	Mesi												Stagiùi				Ànnu
Cuni - Sèntru	Zen	Fev	Mar	Arv	Maz	Züg	Lüj	Agu	Set	Utt	Nuv	Dix	Inv	Pri	Est	Aut	Ànnu
T. max. media (°C)	5,3	7,0	10,9	14,7	19,1	23,6	26,6	25,4	21,5	15,4	9,6	6,3	6,2	14,9	25,2	15,5	15,5
T. min. media (°C)	-1,8	-0,7	2,6	6,1	9,9	13,9	16,6	16,1	13,0	7,8	2,9	-0,4	-1,0	6,2	15,5	7,9	7,2
Nivu(r)e (okta au giurnu)	4	4	4	5	4	4	3	4	5	4	4	3	3,7	4,3	3,7	4,3	4
Precipitasiùi (mm)	52	51	88	116	126	88	44	53	77	109	94	64	167	330	185	280	962
Giurni d'ègua	5	5	8	9	10	8	5	5	6	8	7	5	15	27	18	21	81
Giurni de neggia	3	2	1	1	1	1	0	1	1	3	3	5	10	3	2	7	22
Vèntu (diresiùn-m/s)	SW 2,2	SW 2,2	SW 2,2	NE 2,3	NE 2,2	NE 2,2	NE 2,2	NE 2,1	NE 2,1	SW 2,1	SW 2,2	SW 2,3	2,2	2,2	2,2	2,1	2,2

Sto(r)ia

Etè antìga

A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna.

Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'impe(r)u. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de Auriate, sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di Franchi, fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi.

Etè de mezzu

Fundasiùn de Cuni

Fina dai tèmpi di lungubardi u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'abasìa de San Darmàssu de Pedona, pe' passà de dòppu au vescu de Àsti. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de Augusta Bagiennorum, au dì d'ancöi Bene Vagienna, cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di lìgü(r)i Bagienni. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu cumitàu de Auriate, cu'u Stü(r)a ch'u marcava i tèrmi fra e diocexi de Tü(r)ìn e de Àsti e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a Ligü(r)ia e a Lumbardìa.

E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme Quaranta e Brusaporcello, pe' schivà e pretese di marchesi du Munferàu e de Salüssu i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in Milàn cumme che l'impe(r)atû Fede(r)igu Barbarussa u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme Monte Vico, Munduì, e Savijàn.

A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du Millesèntu, quande, du 1198, Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana.