Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize
Sa pagina l'è šcricia intu dialöttu ed Garesce

Dialettu garescìn

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese


Dialéttu garescìn
Âtri nómmiGarescén (numme lucale)
Dialétto Garéscìn (zenese)
Garascìn[1](urmeàscu)
Pronónçia/'gareʃi:n/[2]
Parlòu inItalia Italia
RegioînFlag of Piedmont.svg Piemonte
(Garesce)
Parlànti
Totâle~1/2.000
Clasificaçión
FilogéneziLengue indueurupée
 Grùppu Italicu
  Rumànze
   Ucidentâli
    Galluitaliche
     Lìgü(r)e
      Lìgüre arpìn[3]
       Garescìn
Estræto in léngoa
Diciaraçión universâle di dirìtti umâni, art. 1
Tüte e persôn-ne i nasci libere cun l'ištesa dignitoi e i štesci diriti. I han a rajôn e a cuscensa e i devi cumpurtose ün cun l'otru cume s'i fusi di fraié.
Dialettu garescìn.png
I dialetti intu cumün de Garésce, in selestìn e zone de influensa (Valdinfernu), in giàllu e zòne dunde u se parla in dialettu de stampu arbenganese

U Dialettu garescìn (lucalmente Dialöttu ed Garésce o garescén, scrìtu ascì garescìn o gareshìn, in urmeàscu rézu cumme garascìn o garaššin a segunda du metudu duve(r)àu, in zenese Dialétto garescìn, in italian Dialetto garessino) l'è in dialettu de genere ligure-arpin (stessa famîa du dialéttu Brigascu e de l'Urmeascu).

G'ha de inflesciùn derivàe dau dialettu arbenganese (specialmènte) e da quellu piemuntese. L'è pé questu cunscideàu 'n dialettu de transisiùn.[4]

Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]

E urigini de stu dialettu chi sun légàe a-a pusisiùn strategica du paìze de Garesce, cruxéa de stradde fra u Piemunte e a Ligü(r)ia, da i fòrti legàmmi cùn a Rivéa de Punènte, suviatüttu cun a sitài d'Arbenga, cun a parlà che a l'è bén influènsà da u dialettu arbenganese, mescciau cùn inflesiùi da lengua piemuntese, ma nu mancàn ascì derivasiùi legàe ai dialetta da valà du Burmia in tu léscicu, pé vixinànsa cùn e zone de Caissàn e de Bardenei, andandu a metîse inte quellu ch'u l'è l'insemme dialetâle ligü(r)e prezente au de sà de Cevetta, intu cumün de Priöa. [4]

Ancöi l'è parlau da tòstu a magiurànsa da pupulasiùn garéscìna, anche se nu ghe sùn stimme ufisiàli in sce u nüme(r)u di parlànti. Sun ésclüze e frasiùi de "Cirixöa" (o ascì Cirixeua, a Garesce Cerjöra) e de "E Vòte", geugraficamènte ligüri, dunde se pàrla 'na variante ligure de stàmpu arbenganese .

Intu 2020 l'è stau scritu e pübricàu da Piero Camelia, Romano Nicolino e Rodolfo Pelagatti u disiunàiu Italian-Garescìn e Garescìn-Italian de tòstu 8000 pa(r)òlle, pé sarvaguardà a variante e-e tradisiùi lucali.[5][6][7]

Funulugìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A livellu de funulugìa u dialettu de Garesce u prezenta carateristiche cumüi cun quelli de Urmea e de Priöa, furtemente influensài dae zone linguistiche vixìne, parte de clascificasiùi Ligure de sentru-punente, de l'Utrazuvu de punente e Arpìn.

  • -pl-: l'éxitu utegnüu dau gruppu latìn pl u se mustra furtemente palatizàu, tantu da sciurtì cun -ʧ-, tipicu de l'ambiente lìgü(r)e.
  • -bl-: a trasfurmasiùn de stu gruppu a permette de identificà tantu pe u garescìn quantu pé l'Urmeascu e carateristiche particulari intu panuàmma linguisticu da zòna de cunfin fra u Piemunte e a Ligüia, rivandu a estremizâse fin aa prununsia -ʤ-.
  • -fl-: evulüu in ʃ, cumme pé l'arbenganese e e àtre varianti rivierasche.
  • -cl- e -gl-: inti sti dui càxi chi u garescin u se mustra prinsiplamente in acòrdu cun u restu de l'àrea de mézzu fra u Lìgüre e u Piemuntese, cun moddi de prununsià riscuntrai zà inte parlàe du valburmidese ciü vixìne au bacìn du Tànau, cun evulusiùn regulàre in /dʒ/ ciutòstu che in /ij/, presente pe(r)ò int'in grossu insemme de termini.
  • -sl-, -ps- e -x-: g'han l'evulusiùn tipica intu sòn /ʒ/, evidensiàu ascì intu valburmidése ligüe, intu kyé (zòna de Frebûsa de Sutta) e intu munregalese de Frebûsa de Surva.
  • -ce-, -ge- e -je-: a tratasiùn de ste trei derivasiùi etimologiche u prezenta tratti ben diferensiài rispettu au vixìn urmeascu, ciü "cunservativu" sutta a stu puntu de vista. U garescìn dunca u l'ha sciurbìu e cuntaminasiùi de derivasiùn lìgüe streita (dialetti inta parte a meridiùn da Còlla de San Benardu, da individuà inte quelli da valà du Néva, de stampu arbenganese) e ascì tratti piemuntesi da zòna de Munduvì.

Àtre carateristiche[modìfica | modìfica wikitèsto]

U dialettu de Garesce u presenta ascì a tipica terminasiùn in /-eŋ/, da prununsià cun ina i stréita che séeva da rintracià intu panuàmma lingusticu de Cuni e de valàe du Belbu e du Bùrmia in teritòiu piemuntese, cadensa che a nu l'ha lasciàu traccia invece a Urmea o inta zòna de Caissàn.

Divixùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

U garescìn u presenta de dfiferense fra burgà e burgà, specialmente fra e diverse frasiùi, cumme quelle de Deversci e Valdinfernu, dunde aù e varietài lucali e sun parlàe da ciü pòche persune, che pe(r)ò cunservan ben ina espusisiùn versu i dialetti definìi de l'àtu munregalese, parlài inte valàe du Casòttu (Cazotu in garescìn) e du Mòngia, particularmente influensàe dai tratti ligü(r)i. A Valdinfernu prinsipalmente se evidensia in influensa cun u kjé, cun a particularitài de dexinense –é, -òj, pé i verbi a l'infinìu.[8]

Grafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Au muméntu a nu l'existe 'na grafìa ufisialmènte ricunusciüa, vegnan de suvente duve(r)â quella pruposta dau méstru Romano Nicolino, adutâ inte sò puexîe.[9]

Ascì impurtante l'è a grafìa duve(r)â dau scritù de Garesce Sergio Aschero, pé e sòe racólte dialetàli garescìne "Tane", "Shchigaló" e "Tócu per Tócu".[10][11]

Atru ezempiu de grafìa l'è quella pruposta da Fulvio Basteris intu 2003, duvéa pé a trascrisiùi dialetali intu libbru "Garessio ieri e oggi".[4]

Grafìa du Nicolino[modìfica | modìfica wikitèsto]

Chi de sutta inta tabélla se pònan vegghe e létere duvéae in te stu sistémma de scritüa, cùn ascì a trascriçiùn in IPA/AFI e di ezèmpi.

Létere Són

IPA/AFI

Nòtte
A a
B b
C k/ʧ
D d
E e e sérà
È ɛ e avèrta
F f
G
H
I i
Ȉ i i abrevià, tendente au sòn /e/ se legâ aa n in pusisiùn tonica
J ʒ són du françese jardin

són da létera "x" zeneize (segnâ ascì davanti aa b, d, g (düa), m, n, p, v au pòstu da s)

L l
M m
N ɱ/n/ŋ
O o
Ó ɔ o serâ stréita
Ö ø són de "eu" fransese
P p
Q k
R r
Ȓ ɹ són da "r" evanescente
S s
SC- ʃ són de l'italian "sci"
T t
U u
Ü y són da "u" fransese
V v
Z z són da "s" de l'italian rosa

Grafìa du disiunàiu[modìfica | modìfica wikitèsto]

A grafìa du disiunàiu garescìn a se diferensia da quella du Nicolino, perché a prezenta de mudìfiche, aa fìn de rende intu mòddu ciü adàttu tütte e furme e e prununsie prezènti fra e burgàe e e frasiùi garescìne.

Paragui cun e àtre grafìe[modìfica | modìfica wikitèsto]

• U segnu R u va a indicà u sòn da r clascica, ma ascì quella evanescente, dunca u nu se duvéa a létera Ȓ.

• Au postu du grùppu sc-, pe andà a indicà u sòn de l'italiàn "sci" quande a s se tröva tacà a ina cunsunante diferente da a c dùse ( cumme sp, st...) se duvéa u segnu š.

• Vegne inseìa ina lineétta sutta a i pé andà a indicà ina prununsia ciü stréta, ciü scimile a ina e bréve, prununsià cumme ina e serà e abrevià.

• I sun puscìbili a segunda da zòna diverse prununsiasiùi da n, che pé cumprumìsciu in càxi specifici a vegne segnà cumme -nn, da nu cunfunde peò cun a n nazàle zenese, nunustante ina serta sumiànsa.

• U sòn du fransese jardin, u végne rézu cun a j, cumme u sucedde intu brigascu, curispundente a a x di dialetti da Rivêa.

Grafìa du Aschero[modìfica | modìfica wikitèsto]

A grafìa do scritù Sergio Aschero, se diferènsia da quella du méstru Romano Nicolino pé-e séguènti caratéristiche:

  • A "h" nù a l'è mütta, ma a sustitùisce a "c" in te "Sc-", l'è dunca présente a scritüa Sh-.
  • U són da "i" abrévià l'è scritu cùn a létera ï, nu se duvéa a ȉ.
  • A "r" curispunde a u són /r/ ma ascì a /ɹ/, ciù évanéscènte, nu sé duvéa a ȓ.
  • Au postu da "ü" se duvéa a létera "y".

Paragùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Blazón de Garésce.svg
Garescìn
CoA Comune di Albenga.png
Arbenganese
Stemma de Urmea.png
Urmeascu
Provincia di Genova-Stemma.svg
Zeneise (Grafìa Ufisià)
Flag of Italy.svg
Italiàn
caȓamèla[12] ciapelétta caramela ciapelétta caramella
farin-na[13] fa(r)ìna farina fænn-a farina
géja gêxa geis̅c̅ia gêxa chiesa
nen nìnte

nènte[14]
nénte[15]

nente nìnte niente
nöce nötte
nöcce[16]
nœcie néutte notte
ögi öggi œji éuggi occhi
pràu pràu pra pròu prato
pruvéincia pruvinsa pruvincia

pṛûvincia

provinsa provincia
sciuȓa sciù(r)a sciǘ sciôa fiore
sc-pegiu

špegiu
shpegiu

spéggiu

speiu[17]

spegiu spêgio specchio
tóla tóla
làmma
làtta
tola làmma
làtta
latta
zunu zuénu

zûenu

zûvenu

zuvō zoêno, zóveno giovane

Téstimuniànse scrìte[modìfica | modìfica wikitèsto]

GR
Sa pagina l'è šcricia en garescén


Testu garescìn Tradusiùn in arbenganese

Garesce u l'è u ciü be paìs' du mȯndu

Garesce u l'è u ciü be paìs' du mȯn'du
l'è int'ina vale dunde u Tane u scùre,
cu dà l'oiva a tant' fabriche ed au riôndu
u bagna i campi e i pròi e vèrne e è sgure.

(Giuseppe Ramondo)[18]

Garesce u l'è u ciü bellu paìse du mundu

Garesce u l'è u ciü bellu paìse du mundu
l'è int'ina valà dunde u Tàna(r)u u scùre,
c'u dà l'àiva a tante fàbriche e au riùndu
u bagna i campi e i prài e e vèrne e sgùre.

  • Garesce l'è u ciù bè paise du mundu, de Giuseppe Ramondo, racòlta de puexie du 1959.[18][19]
  • Tane, de Sergio Aschero, racòlta de poexie du 1986, c'ha l'ha vintu a primma edisiùn du prémiu de-e parlàe dialétali piemunteixi "‘L tò Almanach", urganisàu da Primalpe.[20]
  • Garessio ieri e oggi, libbru cu cuntégne riféimènti au dialéttu lucale e mòddi de di, de Fulvio Basteris, du 2003.
  • Shchigaló, de Sergio Aschero, racòlta de puexie e filastrócche du 2011, cùn l'intrudusiùn de Fulvio Basteris.[21][22]
  • Tananà, Bededè, Piricicì: soprannomi di Garessio, de Fulvio Basteris (2012), libbru cu cuntégne riféimènti ai moddi de dì in Garescìn.[23]
  • Sc-crice cujì..., racòlta de poexie de Romano Nicolino, in culaburasiùn cùn Vincenzo Bolia, du 2015.[24]
  • Tócu per Tócu, de Sergio Aschero, racòlta de puexie brévi e cumpunimènti in stile "haiku" du 2016.[10]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. ascì Garaššin, secundu a grafìa de Marco Michelis
  2. da cunsciderà che lucalmente gh'è i evulusiùn du grùppu -ìn cun ina prununsia ciü serâ de quella arbenganese, ch'a curispunde a in sòn de mézzu fra /i/ e /e/
  3. Cun caraterìstiche de transisiùn
  4. 4,0 4,1 4,2 (IT) Nicola Duberti, Inquadramèntu linguisticu de l'Ata valà du Tànau, in sce Accademia.edu (PDF), in sce academia.edu. URL consultòu o 10 arvî 2021.
  5. (IT) Paola Scola, Tréi amixi scrivàn 'n diçiunaiu pé sarvà u dialettu de Garesce, in sce lastampa.it, 20 màrso 2020. URL consultòu o 10 arvî 2021.
  6. (IT) Presentasiùn du disiunàiu Italian-Garescìn e Garescìn-Italian, in sce valtanarolife.com. URL consultòu o 24 seténbre 2021.
  7. (IT) U vucàbulàiu Garescìn-Italian e vicévèrsa, in sce centrostudi.50epiu.it. URL consultòu o 24 seténbre 2021.
  8. (IT) Viaggiu inte lengue lucàli du teritòiu munregalese, in sce turismo.unionemonregalese.it. URL consultòu o 9 òtôbre 2021.
  9. (LIJIT) U dialettu garescìn mustràu da Romano Nicolino, in sce generazionisolidali.it, 14 agòsto 2014. URL consultòu o 10 arvî 2021.
  10. 10,0 10,1 Aschero Sergio, Tócu per Tócu, Cuni, Primalpe, 2016. URL consultòu o 4 òtôbre 2021.
  11. (LIJIT) E vón a shpasiu in giru per a nöce, in sce poesiadelnostrotempo.it. URL consultòu o 4 òtôbre 2021.
  12. Grafìa do Nicolino
  13. prununsiàu nurmalmente /'fari:na/, ma a segunda da burgà a /n/ pîa ina cadensa ciü scimile a /ŋ/ e a /r/ va vèrsu ina /ɹ/
  14. Inti paìxi Cixàn, Sènexi, Valà du Pennavaire, Bastìa, Leca
  15. In Èrli e a Castreveiu
  16. Dialetti da Valà du Pennavaire e du Neva
  17. ascì spegliu (Castreveiu), speju (Èrli)
  18. 18,0 18,1 Garesce l'è u ciù bè paize du mundo! (cartulìna in sce ebay), in sce vi.raptor.ebaydesc.com. URL consultòu o 4 òtôbre 2021.
  19. (IT) Cumün de Garesce, stòia, in sce comune.garessio.cn.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
  20. (IT) Cumün de Trinità (CN), préséntasiùn du libbru Tócu per Tócu, in sce comune.trinita.cn.it.
  21. (IT) Garesce, e puexie e-e filastrocche intu dialéttu lucale inta növa racòlta de S.Aschero, in sce targatocn.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
  22. (IT) S.Aschero e F.Basteris: Shchigalò, in sce librinlinea.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
  23. (IT) Tananà, Bededè, Piricicì, in sce librinlinea.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
  24. (LIJIT) "Sc-crice cujì..." de Romano Nicolino, (Google Books), in sce books.google.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.