Questa pagina a l'è scrita in savuneize

Dialétto garéscìn

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
SV
Questa pagina a l'è scrita in savuneize


Dialétto garéscìn
Âtri nómmiGarescìn
Garéscìn
Dialétto Ligure Garescìn
Parlòu inItalia Italia
RegioînFlag of Piedmont.svg Piemonte
(Garesce)
Parlànti
Totâle~1/2.000
Clasificaçión
FilogéneziLengoe indoeuropee
 Grùppo Italico
  Romànse
   Òcidentâli
    Galloromànse
     Galloitaliche
      Lìgure
       Lìgure alpìn[1]
        Garescìn
Mappa provincia IT-CN Garessio.png
Poxiçión do pàize de Garésce

U Dialettu garescìn (in zeneise Dialétto garéscìn, in italian Dialetto garessino) l'è in dialettu de genere ligure-alpin (stessa famiggia du dialettu Brigascu e de l'Ulméascu).

G'ha de inflesciùn derivae da u dialettu arbenganeise (spécialmènte) e da quellu piemunteise. L'è pé questu cunscideàu 'n dialettu de transisiùn.[2]

Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]

E urigini de questu dialettu sun légàe a-a pusisiùn strategica du paìze de Garesce, cruxêa de stradde tra u Piemunte e-a Liguria, da i fòrti legàmmi cùn a Rivéa de Punènte, suviatüttu cun a çitài d'Arbenga, cun a parlà che a l'è bén influènsà da u dialettu Arbenganeise, mésciàu cùn infleçiùn da lengua piemunteise, nu mancàn ascì derivasiùn valbórmideixi in tu léscico, pé vixinànsa cùn e zone de Carizan.[2]

Ancheu l'è parlau da a magiurànsa da pupulasiùn garéscìna, anche se nu ghe sùn stimme ufiçiàli in sce u nùmeru de i parlànti. Sun ésclùze e frasiùi de "Cirixöa" (o ascì Cirixeua) e de "E Volte", géograficamènte liguri, dunde se pàrla 'na variante ligure de stànpu arbenganeise .

In tu 2020 l'è stau scritu da Piero Camelia, Romano Nicolino e Rodolfo Pelagatti 'n diçiunàiu Italian-Garescìn e Garescìn-Italian de quaxi 8000 pàolle, pé sarvaguardà a variante e-e tradisiùi lucali.[3][4][5]

Grafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Au muméntu nu l'existe 'na grafìa uficiâlmènte ricunusciüa, vegne sulitamènte duvéa quella pruposta da u méstru Romano Nicolino.[6]

Ascì inpurtante l'è a grafìa duvéa da u scritù de Garesce Sergio Aschero, pé e sòe racólte dialetàli garescìne "Tane", "Shchigaló" e "Tócu per Tócu".[7][8]

Atru ézèmpiu de grafìa l'è quella pruposta da Fulvio Basteris in tu 2003, duvéa pé u libbru "Garessio ieri e oggi".[2]

Grafìa do Nicolino[modìfica | modìfica wikitèsto]

Chi in te a tabélla se pònan vegghe e létere duvéae in te 'stu sistémma de scritüa, cùn ascì a trascriçiùn in IPA/AFI e di ezèmpi.

Létere Són

IPA/AFI

Nòtte
A a
B b
C k/ʧ
D d
E e e sérà
È ɛ e avèrta
F f
G
H
I i
Ȉ i abrevià
J ʒ són du françese jardin

són da létera "x" zeneize

L l
M m
N ɱ/n/ŋ
O o
Ò ɔ o avèrta
Ö ø són de "eu" françese
P p
Q k
R r
Ȓ ɹ són da "r" evanescente
S s
SC- ʃ són de l'italian "sci"
T t
U u
Ü y són da "u" françese
V v
Z z són da "s" de l'italian rosa

Grafìa do Aschero[modìfica | modìfica wikitèsto]

A grafìa do scritù Sergio Aschero, se diferènsia da quella du méstru Romano Nicolino pé-e séguènti caratéristiche:

  • A "h" nù a l'è mùtta, ma a sustitùisce a "c" in te "Sc-", l'è dunca présente a scritüa Sh-.
  • U són da "i" abrévià l'è scritu cùn a létera ï, nu se duvéa a ȉ.
  • A "r" curispunde a u són /r/ ma ascì a /ɹ/, ciù évanéscènte, nu sé duvéa a ȓ.
  • Au postu da "ü" se duvéa a létera "y".

Paragùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Flag of Italy.svg
Italiàn
Blazón de Garésce.svg
Garéscìn
CoA Comune di Albenga.png
Arbenganeise
Provincia di Genova-Stemma.svg
Zeneise (Grafìa Ufiçià)
caramella caȓamèla[9] ciapelétta ciapelétta
giovane zunu[10] zuénu zoêno, zóveno
latta tóla tóla
làmma
làtta
làmma
làtta
niente nen nìnte nìnte
notte nöce nötte
nöcce[11]
néutte
occhi ögi öggi éuggi
specchio sc-pegiu
shpegiu
spégiu spêgio

Téstimuniànse scrìte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Garesce l'è u ciù bè paise du mundu, de Giuseppe Ramondo, racòlta de poexie du 1959.[12][13]
  • Tane, de Sergio Aschero, racòlta de poexie du 1986, c'ha l'ha vintu a primma edisiùn du prémiu de-e parlàe dialétali piemunteixi "‘L tò Almanach", urganisàu da Primalpe.[14]
  • Garessio ieri e oggi, libbru cu cuntégne riféimènti au dialéttu lucale e mòddi de di, de Fulvio Basteris, du 2003.
  • Shchigaló, de Sergio Aschero, racòlta de poexie e filastrócche du 2011, cùn l'intrudusiùn de Fulvio Basteris.[15][16]
  • Tananà, Bededè, Piricicì: soprannomi di Garessio, de Fulvio Basteris (2012), libbru cu cuntégne riféimènti ai moddi de dì in Garescìn.[17]
  • Sc-crice cujì..., racòlta de poexie de Romano Nicolino, in culaburasiùn cùn Vincenzo Bolia, du 2015.[18]
  • Tócu per Tócu, de Sergio Aschero, racòlta de poexie brévi e cumpunimènti in stile "haiku" du 2016.[7]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Co caraterìstiche de tranxiçión
  2. 2,0 2,1 2,2 (IT) Nicola Duberti, Inquadramèntu lenguistegu de l'Ata valle du Tane, in sce Accademia.edu (PDF), in sce academia.edu. URL consultòu o 10 arvî 2021.
  3. (IT) Paola Scola, Tréi amixi scrivàn 'n diçiunaiu pé sarvà u dialettu de Garesce, in sce lastampa.it, 20 màrso 2020. URL consultòu o 10 arvî 2021.
  4. Presentasiùn do diçiunàiu Italian-Garescìn e Garescìn-Italian, in sce Val Tanaro Life
  5. U vucàbulàiu Garescìn-Italian e vicévèrsa, in sce Centro studi 50 e più.it
  6. (IT) U dialettu garescìn spiégàu da R.Nicolino, in sce generazionisolidali.it, 14 agòsto 2014. URL consultòu o 10 arvî 2021.
  7. 7,0 7,1 Aschero Sergio, Tócu per Tócu, Cuneo, Primalpe, 2016.
  8. E vón a shpasiu in giru per a nöce, in sce Poesia del nostro tempo.it
  9. Grafìa do Nicolino
  10. Grafìa do Aschero
  11. Dialetti da Val Pennavaire
  12. Garesce l'è u ciù bè paize du mundo!, in sce ebay, cartulìna
  13. Cumün de Garesce, stòia
  14. Cumün de Trinità (CN), préséntasiùn du libbru Tócu per Tócu
  15. Garesce, e poexie e-e filattocche in tu dialéttu lucale in te a növa racòlta de S. Aschero, in sce Targato CN
  16. S.Aschero e F.Basteris: Shchigalò, in sce Librilinea
  17. Tananà, Bededè, Piricicì, in sce Librilinea
  18. "Sc-crice cujì..." de Romano Nicolino, in sce Google Books