Val Bórmia

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Màppa do córso do sciùmme Bórmia.

A Val Bórmia (Val Burmia into dialétto locâle) a l'é 'na valle alpinn-a e apenìnica, aferente a-o baçî idrogràfico do sciùmme Bórmia, ch'o se svilùppa a partî da-e Àrpi lìguri, caciàndose pöi inte l'Apenìn lìgure pe 'n çerto træto de l'entrotæra de Sànn-a e prosegoindo pöi tra e colìnn-e do Basso Piemonte, dónde a Bórmia a confluisce into Tànaro, inta provìnsa de Lusciàndria.

Tra o 1973 e o 2011 i comûni da val Bórmia scitoæ inta región Liguria són stæti riunîi inta Comunitæ montagnìnn-a Âta Val Bórmia, institoîa con lézze regionâle e con conpeténse into cànpo agrìcolo, forestâle, antincéndio e de svilùppo rurâle[1][2][3]. Però, a càoza di decrétti pe-o tàggio da spéiza pùblica a ségoito de consegoénse da crîxi econòmica do 2007-2008, çinquànt'ànni dòppo a sò creaçión quésta e âtre comunitæ montagnìnn-e lìguri són stæte desmìsse[4].

Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]

O lâgo de Osìlia.

O sciùmme Bórmia l'è iniçialménte divîzo inte doî divèrsci ràmmi, o Bórmia de Merexo e o Bórmia de Spigno (ràmmi che se uniscian into teritöio do comûne de Bistagno) e quésto fa scì che se pœ sudivìdde l'âta e a media vàlle e inte âtre dôe. A pàrte ciù bàssa da val Bórmia china ciàn cianìn inta Cianûa Padànn-a dónde, superâ a çitæ de Lusciàndria, finisce ascì o sciùmme Bórmia, confluindo into Tànaro, dòppo avéi percórso ciù de 150 chilòmetri.

Âta vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âta vàlle òcidentâle[modìfica | modìfica wikitèsto]

O ràmmo òcidentâle da vàl Bórmia l'è quéllo dónde passa o Bórmia de Merexo, torénte ch'o nàsce da-o pàsso Scravaion, into teritöio do comûne de Bardinêo, sòtta a-a Rócca Barbêna. Da chi, inta sò âta vàlle, o Bórmia de Milêximo o l'atraversa, inte l'órdine, i comûni de Carizan, Moriòudo, Merexo e Çéngio. Dòppo quésto pónto, co-a fìn de Àrpi Lìguri, o Bórmia de Merexo o l'abandonn-a o sò træto montagnìn, intrando inta provinsa de Cuneo e inte Langhe. Tra i prinçipæ pàizi atraversæ gh'é Saliceto, Camerana e, a-a fìn, Cortemilia dónde inìçia a media vàlle.

O Bórmia de Merexo inte l'òmònimo pàize.

In sciô riàn Osiglietta, afluénte dèstro do Bórmia de Merexo ch'o se caccia into sciùmme prinçipâ tra i comûni de Moriòudo e Merexo, l'è stæto costroîo, tra o 1937 e 1939, 'na dîga. Quésta a l'ha creòu l'invâzo artifiçiâle do lâgo de Osìlia, da-o nómme do comûne dónde l'è scitoòu, che a-a giornâ d’ancheu a l'è 'na mêta asæ aprexâ, ségge cómme localitæ de interèsse naturalìstico ségge pe-i spòrt d’ægoa.

Âta vàlle òrientâle[modìfica | modìfica wikitèsto]

O ràmmo òrientâle do sciùmme Bórmia o l'è divîzo, a mónte do comûne de Cairi, inti âtri doî ràmmi: o Bórmia de Palëre e o Bórmia de Màllae. O prìmmo o nàsce da-o Mónte Settepani e o l'atravèrsa i comûni de Bórmia, Palëre e de Còrcre, méntre o ràmmo de Màllae, ch'o nàsce inte l'òmònimo comûne, dòppo avéi atraversòu Artâ e Còrcre, o se caccia inte l'âtro ràmmo, formando o Bórmia de Spigno. Da chi l'âta vàlle continoa co-i comûni de Còiri, o ciù grànde de tùtta a vàlle, e a Ciâna, pe pöi intrâ inta provinsa de Lusciàndria.

O Bórmia de Spigno a Còrcre.

Media vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

O ràmmo de Merexo, sciortîo da-a provinsa de Cuneo dòppo o comûne de Cortemilia, o l'atraversa pàrte do Monferòu inta provinsa de Asti, pe pöi intrâ a Sessame inta provinsa de Lusciàndria. L'âtro ràmmo o l'atraversa pe cóntra l'âto Monferòu inta provinsa de Lusciàndria, intrando sôlo pe 'n cùrto træto inta provinsa de Asti, a l'altéssa do comûne de Mombaldone, pe pöi caciâse into teritöio do comûne de Bistagno, into ràmmo òcidentâle, creando coscì o sciùmme Bormia.

Bàssa vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dòppo a confloénsa di doî ràmmi inte 'n sciùmme ùnico o Bórmia o bagna Terzo e dónca a çitæ de Àcqui, o céntro ciù inportànte da bàssa vàlle. Dòppo êse pasòu pe-i comûni de Strevi, Rivalta Bormida e Cassine e atraverso e colìnn-e do Monferòu, o Bórmia o l'inìçia a floî inta Cianûa Padànn-a. Chi, dòppo êse passòu vixìn a-a pàrte meridionâle da çitæ de Lusciàndria, into pàize de Pavone, o Bórmia o se caccia cómme afluénte dèstro into sciùmme Tànaro, a sò vòtta afluénte dèstro do sciùmme Po.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Antighitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Màppa da IX Regio, i céntri indicæ in sciâ via Aemilia Scauri són, inte l'órdine, Vada Sabatia (Voæ), Calanicum (Còrcre), Crixia (A Ciâna), Aquae Statiellae (Àcqui) e Derthona (Tortonn-a).

E prìmme génti conosciûe a stâ inta Val Bórmia són stæte dôe tribù de Antîghi Lìguri, i Statielli e i Epanteri. I prìmmi stâvan inta pàrte ciù bassa da vàlle e o sò céntro ciù inportànte o l'êa Carystum, òscîa l'atoâle çitæ de Àcqui Terme[5]. I Epanteri l'êan pe cóntra òriginâi, probabilménte, do Roero e sôlo ciù tàrdi se són trasferîi inte l'âta vàlle, inti teritöi atoalménte inclûzi inta región Ligùria. A prezénsa di antîghi Lìguri l'è sorviatùtto evidénte inte di topònimi, tra i quæ pròpio o nómme da vàlle e do sciùmme ch'o l'atravèrsa. Defæti o nómme Bórmia o vęgne da-a paròlla indoeoropêa bormo (sàiva a dî "vivàgna câda" òpû "che bôge"), paròlla a sò vòtta ligâ a-i dêi cèltici Bormō e Bormānus, divinitæ adoræ da-i Lìguri ascì. Da notâ cómme a l'è probàbile che a réixe borm- agge 'n òrìgine ancón ciù antîga, fæto ch'o parieiva sostegnî e teorîe de 'n òrìgine pre-indoeoropêa do pòpolo Lìgure[6][7].

Inte goære puniche quéste tribù de Lìguri, coscì cómme e âtre do ponénte lìgure, se són aleæ co-i cartaginéixi, vìsti cómme 'na poscibilitæ de liberâse da minàccia româna. Co-a vitöia de Rómma però no pasiâ tànto ténpo prìmma che quésta a l'inìçi a conquìsta do nòrd Itàlia: defæti, into 173 a.C., e legioîn comandæ da-o cónsole Marco Popilio Lenate conquistián o céntro de Carystum, a-o quæ pòsto saiâ costroîa a çitæ de Aquae Statiellae[8]. A quésto pónto i Statielli, scibén, câxo ùnico tra e génti lìguri, se fuîsan aréizi sénsa conbàtte, saián caturæ e vendûi cómme scciâvi. Quésta pràtica a finiâ sôlo l'ànno sucesîvo quànde, vìsta da-o senâto de Romma l'ilegalitæ de l'àtto ségondo o dirìtto de goæra româno, i Statielli scciavizæ vegnián liberæ e e sò propiêtæ restitoîe[7][9].

Inportànte pe-o svilùppo da zöna a l'è stæta a costruçión, into 109 a.C., da vîa Aemilia Scauri, ch'a colegâva o Mâ Lìgure (da Voæ) co-a Cianûa Padànn-a, pasando pe-o còlle de Cadebónn-a e pöi pe-a val Bórmia[10][11]. Quésti teritöi, co-a rifórma de Ougùsto do 7 d.C., són stæti inserîi inta Regio IX Ligùria[12] e, ciù precizaménte, l'è probàbile che a Val Bórmia fuîse inclûza inta giurisdiçión do monicìpio de Alba Pompeia, l'atoâle Alba, çitæ governâ da-a tribù Camilia. Fòscia a pàrte ciù âta da vàlle, ciù izolâ, a l'êa pe cóntra sótta a-a çitæ de Albium Ingaunum, a-a giornâ d’ancheu Arbénga, ch'a l'êa ascrîta a-a tribù Publilia[7].

O castéllo de Merexo, do XIII sécolo.

Medioêvo[modìfica | modìfica wikitèsto]

I rèsti do castéllo de Còiri, de l'XI-XII sécolo.

Co-a definitîva chéita de l'Inpêro Româno d'Òcidénte do 476 a penîzoa italiànn-a, e dónca a Val Bórmia ascì, pasan sótta a-o contròllo do régno ostrogòto scìn quànde into 538, inte l'ànbito da goæra gòtica vosciûa da l'inpeatô Giusinian I, o pasiâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucesîvo arîvo di longobàrdi into 568, a Ligùria bizantìnn-a, a coscì dîta Provincia Maritima Italorum, o rexìstiâ a l'invaxón, co-o limes ch'o corîva pròpio lóngo a vàlle. De quésto perîodo restan a-a giornâ d’ancheu pöche tràccie, tra e quæ i rèsti de 'n castrum vixìn a Bardinêo e dötræ gêxe consacræ a sànti de l'òriénte. Into 643 però o rè Rotari o finiâ a conquìsta da Ligùria, ch'a restiâ sótta a-o régno longobàrdo scìn a-o 774, quànde quésto saiâ conquistòu da Càrlo Màgno[7].

Aprêuvo a-a decadénsa de l'Inpêro carolingio i pàizi da Val Bórmia saián sachezæ, scibén ciù de ræo di pàizi da rivêa, da-i saracìn che, into 889, arivan a atacâ a çitæ d'Àcqui. Pe contrastâ i atàcchi di pirâti o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea o divìddiâ a Ligùria inte træ màrche e, in particolâ, l'àrea conpréiza tra Sànn-a, Àcqui e o Monferòu a costitoiâ a màrca Aleramica[7][13].

Remonta a-o 991 a fondaçión do prìmmo monestê da vàlle, quéllo de Sàn Quintino de Spigno, vosciûo da-o marchéize Anselmo, fìggio de Aleramo[14]. O perîodo de màscimo splendô da màrca Aleramica se aviâ però co-o sò ùrtimo marchéize, Bonifàçio do Vàsto, a-a quæ mòrte, avegnûa into 1130, o saiâ sudivîza 'na prìmma vòtta tra i sò sètte fìggi[15]. Da quésto perîodo iniçiâ 'na progresîva spartiçión de tære e di féodi inti quæ l'êa sudivîza a vàlle, insémme a-a decadénsa do Marchexâto de Merexo, ma in ògni mòddo ghe saián ascì di teritöi pasæ sótta a-o contròllo di stâti ciù gràndi cómme a Repùblica de Zena o nasciûi da-e çénie da màrca Aleramica, cómme o Marchexâto de Finâ e o Marchexâto do Monferòu. Into méntre l'ùrtimo ràmmo da dinastîa alemarica, ch'o governâva o Marchexâto do Monferòu da-o 967, finî pe estìngoise e o contròllo de sò tære pasiâ a 'n ràmmo di Paleologhi into 1306[7][16].

A despêto da divixón polìtica saiâ 'n moménto de cresciànsa, co-a costruçión de nêuvi céntri e de stràdde e, gràçie a-i móneghi benedetìnn-i di monestê de Sàn Quintino (Spigno)[14], Sàn Pê (Ferrania)[17] e Sàn Stêva (Merexo)[18], a l'introduçión de nêuve tecnologîe e ativitæ produtîve, cómme a coltivaçión in sce fàscie, e ferêe e i moìn. A ògni mòddo o medioêvo pe-a val Bórmia e i stâti italién no finiâ pe-o mêgio di mòddi: defæti, into XV sécolo, divèrse goære interesián a zöna, sorviatùtto tra a Repùblica de Zena e o Marchexâto de Finâ, ch'o controlava a ciù pàrte de l'âta vàlle, pe-o contròllo de vîe de comunicaçión co-a Cianûa Padànn-a. O progresîvo indeboliménto de quésti stâti, óltre che di vàrri monestê, o asccianiâ a stràdda a-e poténse foestê de Frànsa e Spàgna che, into XVI sécolo trasformián a penîzoa italiànn-a inte 'n cànpo de batàggia[7].

Etæ modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]

A tàrga do Colêgio de Schêue Pîe de Còrcre.

A vàl Bórmia a l'êa divegnûa 'na vîa de comunicaçión asæ inportànte pe-a Spàgna do çinqueçénto, defæti, co-o contròllo spagnòllo in sciô Marchexâto de Finâ e sciô Ducâto de Milàn, o l'êa l'ùnico mòddo poscìbile pe mandâ di ezèrciti inte Fiàndre ribèlli méntre a scciupâva a goæra frànco-spagnòlla. Quéste amîe espansciónistiche preocupâvan però o Ducâto de Savöia, interesòu a òtegnî 'n sbócco in sciô Mâ Lìgure, e sorviatùtto a Frànsa. Into 1598, co-a fìn da dinastîa di Do Carétto, a Spàgna òtegniâ o contròllo dirètto do Marchexâto de Finâ, e dónca de l'âta vàl Bórmia, a escluxón de Bardinêo, de lóngo aleòu da Repùblica de Zena, e de çèrti pàizi de l'entrotæra savonéize[19]. Cómme rispòsta, into 1636, i piemontéizi òcupián Çéngio e o sò castéllo ma, dæta l'inportànsa stratégica de quélla poxiçión, o 3 màrso 1639 i spagnòlli riconquistián o pàize. Co-a fìn da goæra e a Pâxe di Pirenæi 'na de clòuzole do tratâto a prevéddéiva a demoliçión de tùtte e fortésse, destìn che tociâ a-e fortésse da val Bórmia ascì[7][20].

O domìnio spagnòllo o saiâ 'n perîodo de profónda crîxi pe-e génti da vàlle: a despêto de l'avertûa de nêuve manifatûe a pezànte inpoxiçión fiscâle, unîa a-o sccéuppo de epidemîe de pèste cómme quélla do 1630 (descrîta inti Spozoéi Inpromìssi de Lisciàndro Manzôni), a caoziâ 'na grànde difuxón da povertæ. O rinovòu fervô religiôzo tra a popolaçión o portiâ a-a costruçión de nêuve gêxe, cómme a paròcchia de Còrcre, dedicâ a Sàn Gioàn Batìsta[21], e a gêxa da Madònna do Bòsco. Into 1621 o saiâ costroîo o Colêgio de Schêue Pîe de Còrcre, a prìmma, e pe tànto ténpo l'ùnica, strutûa dedicâ a l'educaçión di zoêni sénsa distinçión de cêto sociâle[7][22].

In ògni mòddo, co l'inìçio do XVIII sécolo, a dominaçión do régno spagnòllo ariviâ a-a sò fìn: co-o tratâto de Rastatt o teritöio do Marchexâto de Finâ o vęgne vendûo da l'Òustria a-a Repùblica de Zena méntre o Marchexâto do Monferòu (co Merexo, Çéngio e Coscéria) o vegniâ anésso a-o Ducâto de Savöia, iniçiando coscì 'n perîodo de contràsti ancón ciù inténsi tra i doî Stâti[23]. Se aregordan prezénpio i sachézzi de Féipo do Carétto do 1745, marchéize de Barestrìn a-o servìçio di Savöia, che caozián âtre devastaçioîn, agravæ, a-a fìn do sécolo, da l'invaxón de armæ da Frànsa rivoluçionâia[7].

Etæ contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]

Raprezentaçión da batàggia de Merexo. A-o céntro de l'inmàgine se pœ védde o castéllo do pàize.

Co-o sccéuppo da goæra tra a Frànsa rivoluçionâia e e âtre naçión eoropêe, a despêto da diciaraçión de neotralitæ da Repùblica de Zena do 1792, e armæ françéizi òcupián a rivêa da ponénte scìn a l'altéssa de Finâ, méntre, cómme rispòsta, i ezèrciti do Ducâto de Savöia e de l'Òustria òcupián i pàizi de , Coscéria, Còrcre, Artâ, Màlae e Merexo. Pe i sucesîvi quàttro ànni a scitoaçión cangiâ pöco, co-a lìnia do frónte ch'o s'êa consolidâ tra i masìsci do Settepani, do Melogno e do Sàn Giàcomo, scìn a-a ràdda do Voæ[7][24].

Però, into 1796, o comàndo de l'armæ françéizi o pasiâ a 'n zóveno generâle còrso che da chi o iniçiâ a prìmma de sò gràndi canpàgne, Napolión Bonaparte. Depoî avéi refuòu l'atàcco oustrìaco de l'11 arvî, l'Armée d'Italie o pasiâ a l'òfenscîva o giórno sucesîvo: méntre e divixoîn de Massena e Laharpe sfondâvan e lìnie nemîxe in sciô Móntenotte, i òmmi de Augereau pigiâvan Còrcre e pöi Merexo con quélle che pasián a-a stöia cómme e batàggie de Móntenotte, Merexo e (a segónda). O 28 de arvî o Ducâto de Savöia, depoî êse stæto nêuvaménte batûo inta batàggia de Mondovì, se aréndiâ a-i françéizi, co l'armistìçio de Cherasco[7][24].

I ànni sucesîvi saián tra i ciù dûi da stöia da val Bórmia tànto che, into 1800, pe córpa de carestîe e pestilénse a popolaçión se redûiâ a-o 26 perçénto da l'inìçio da goæra. Cómme inti âtri perîodi de crîxi e génti da vàlle trovián recôvio inta fêde religiôza: 'n picìn afrésco do 1618 in sciâ maxêa de 'n secæso o diventiâ ògètto de inténsa devoçión e, inte quéllo lêugo, o vegniâ costroîo 'n grànde santoâio. Quésto, dedicòu a-a Nòstra Scignôa do Dezèrto, ancón a-a giornâ d’ancheu o l'è ciù inportànte da val Bórmia, scitoòu into teritöio do comûne de Merexo[7][25].

Co l'anesción dirètta da Repùblica Lìgure a l'Inpêro françéize do 1805, dòppo óltre mìlle ànni saián conpletaménte rivoluçiónæ e entitæ teritoriâli da val Bórmia, co-a disoluçión da màrca Aleramica. In particolâ i pàizi da vàlle saián inclûzi into dipartiménto de Móntenotte, inti doî circondâi de Cêva e de Àcqui. A 'n livéllo inferiô e tære de l'âta vàlle l'êan ripartîe inti cantoîn de Merexo, Spigno, , Còiri e Carizan[26]. In ògni mòddo e decixoîn ciù inportànti vegnîvan pigiæ a Sànn-a, o capolêugo do dipartiménto, dónde o prefètto Chabrol de Volvic o iniçiâ 'na conplèssa òpera de rifórma, ch'o méttiâ e bâzi do futûro svilùppo da vàlle. Pöco ànni dòppo però, co-a chéita de l'Inpêro napoliónico e o nêuvo asèsto teritoriâle decîzo into Congrèsso de Viénna, e génti lìguri, e a val Bórmia ascì, saián a-a fìn asogetæ a-o contròllo do stâto piemontéize e do sucesîvo régno d'Itàlia, anando aprêuvo a-i evénti de quéllo stâto[7].

Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialétti e parlâte[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dæta a sò stöia de tæra de frontêa, sudivîza tra divèrsci stâti, a val Bórmia a prezénta in'ànpia variêtæ de dialétti, frûto de infloénse de coltûe ligùstiche e piemontéixi. Defæti a scitoaçión a l'è squæxi o contrâio tra l'âta e a bàssa vàlle: méntre inta bàssa e parlâte són prinçipalménte variêtæ da léngoa piemontéize, con de infloénse ciù ò mêno fòrti do lìgure, i dialétti de l'âta val Bórmia són clasificæ cómme parlâte da léngoa lìgure, scibén che han de caraterìstiche de tranxiçión co-o piemontéize[27].

In particolâ i diàletti de l'âta val Bórmia, co-a sôla eceçión do dialétto de Bardinêo (variêtæ de tranxiçión co-o lìgure céntro-òcidentâle), són riunîi inte l'insémme di dialétti da val Bórmia, pàrte do coscì dîto grùppo do lìgure de l'Óltrazôvo. In ògni mòddo gh'é de diferénse tra i divèrsci dialétti: a segoî se védde prezénpio o confrónto tra o mæximo tésto (l'incipit da paràbola evangélica do fìggio larghê) scrîto inte 'n dialétto de l'âta vàlle (variêtæ de Còiri), un da bàssa (dialétto de Àcqui) e, cómme paragón, in zenéize e dialétto lusciandrìn.

Zenéize (ortografia tradiçionâ)

Ïn ommu u l'avéiva duì figiö; u ciü piccìn u dîxe óu puæ: "Dæme a mè parte de bén ch'a me tucca!", e u puæ u ghe spartì u fætu sö. U figiö, quande u l'a fætu i fèri, de lì a pochi giurni u se ne scappa, e u se n'andià 'n t'ïn pàise luntàn, dunde, a fórsa de desbaüsci, u s'asgærià tüttu u sö avê.

Dialétto de Còiri

In òm r'äva doi fieuj. U ciu zono r'ha dicc a sò päre: “Popà, dème ra part ed beni ch''o'm toca!”. E chièl r'ha facc tra chej ra pärt du sò patrimoni. Da lì a cärch dì, botä tucc insèm ës fieu ciu pcit, o's n'è indä int in paìs lontàin, e lì r'ha xgheirä tucc 'r fäcc sò in desbaoxi.

Dialétto de Àcqui

In pari l’eiva doi fieuj. Ër pì zovo l'ha dicc a sò pari: "Pari, dem ra part ch'o m'aparten dër fait mè!" E 'r pari sciulinda ai ti l'ha spartì col pòch ch'l'avìa e o j'ha dacc lo ch'j'avniva. Da lì a cuich dì 'st fieu 'n pu zovòt l'ha migiä tit col ch'l'ha pussii, l'ha féi fagòt e o's n'é tiré via d'an cà e o 's n'andä ant in pais strangé. Là ch's'é stacc, o la squarsava da sgnor e, vist novist, ant pòch temp l'è balà tit, e l'è restä biot e patani che o 'n eiva manch pì 'n sòld da passé l'eva.

Dialétto lusciandrin

In òm l'éiva dói fieuj. Ër pu giovo 'd 'sti fieuj l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part ed beni ch'o 'm tuca!”. E lu o j'ha spartì e o j'ha dacc ra sò part. E da léi a pochi dì, ër fieu pu giuvu l'ha facc su tucc e l'è andacc ant in pais luntàn, e là l'ha sgarà tüt ër facc sò a fè der sbauci

Gastronomîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âta vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

'n piâto de "Nisêue Piemónte".

Prodûti

  • Asæ inportànti inti comûni de Carizan e Moriòudo són e castàgne e in particolâ se aregorda quélla de Carizan, ch'a l'é ascì 'n Presidio Slowfood. Quésta l'è a regìnn-a da "Fèsta d'ötùnno", manifestaçión inta quæ o mêgio tra i câdaròsti o goâgna o prémio da "castàgna d'öo"[28].
  • Carizan e o vixìn comûne de Bardinêo són ascì di lêughi inportànti pe l'arecugéita di fónzi porcìnn-i (sorviatùtto fonzo néigro), a-i quæ l'è dedicâ a "Fèsta naçionâle do porcìn d'öo"[29].
  • Merexo l'è pe cóntra divegnûa 'na localitæ inportànte pe l'arecugéita e o comèrcio do trìfolo (o tartùffo), ségge giànco che néigro, cómme dimostròu da-a grànde manifestaçión da "Fèsta naçionâle do tartùffo de Merexo"[30].
  • O comûne de Çéngio, into specìfico a sò fraçión Rochétta, o l'è divegnûo famôzo pe 'na variêtæ de sùcca, a Sùcca de Rochétta. Quésta variêtæ a l'êa squæxi sconparîa ma, gràçie a l'ativitæ de asociaçioîn do pòsto e a-a creaçión de manifestaçioîn dedicæ, cómme "Zucca in piazza", òua a l'è bén conosciûa e aprexâ[31][32].
  • Âtro prodûto agrìcolo tradiçionâle de Çéngio l'è o "Moco", variêtæ locâle da lême c'ha òtegnûo a denominaçión comunâle (De.Co.)[33].
  • A "Nisêua Piemónte", certificâ co l'IGP, l'è difûza ascì inta pàrte da provinsa de Cuneo òcupâ da-a val Bórmia e in particolâ into teritöio do comûne de Cortemilia[34].
  • O prodûto bitîro ciù tradiçionâle da val Bórmia o l'è o zuncò (zuncata in italiàn), in formàggio frésco òtegnûo da-o læte de crâva e lasciòu a l'âia pöchi giórni prìmma de êse consumòu[35].
  • Tra i formàggi s'aregorda ascì a robiöla de l'âta val Bórmia òcidentâle, prodûta sôlo inti comûni de Bardinêo, Carizan e Osìlia e in ridûta quantitæ. A diferénsa do zuncò l'è sotopòsta a 'na brêve maturaçión de ciù ò mêno 'na setemànn-a[36].

Piâti tìpici

'na confeçión de torcetti.
  • Grissa: pàn tradiçionâle de tùtta a vàlle, coscì cómme inte âtre pàrti da Rivêa de Ponénte, ha 'na fórma alonghîa[37].
  • Sciaccarotti: fugasétte difûze in particolâ a Moriòudo e a Merexo, són ricovèrte da 'n condiménto formòu da sàrsa de tomâta, pésto e àggio[38].
  • Fazzino: a segónda da localitæ ò do condiménto ciamòu lisone (sorviatùtto a Rifréido, fraçión de Moriòudo) ò lisotto (Pàlae) ascì, l'è 'na fugasétta de patàtte coxinâ in tùtta a vàlle[39].
  • Tira: panétto tradiçionâle da çitæ de Còiri, a sò particolaritæ a l'è 'n abondànte pìn de sâsìssa[40].
  • Tirotto: pigia o sò nómme da-a ciù famôza Tira, da-a quæ repigia a fórma. O l'è 'n pàn tìpico de l'âta val Bórmia e de Sascéllo ch'o l'ha l'inpàsto formòu, inta sò riçètta ciù tradiçionâle, da fænn-a e patàtte, o tùtto bagnòu d'êuio[41].
  • Zeaia: dîta ascì Zrarìa o Zeraria, a l'è 'na gelatìnn-a de càrne de beu e de pòrco, coxinâ inte 'n bròddo aromatizòu co öféuggio e safràn. A l'è 'na riçètta difûza inta vàlle Stura ascì[42].

Piâti tìpici - dôsci

  • Gobeletti: beschéutti de pàsta fròlla, tradiçionâli ascì de âtri pàizi da Ligùria, inta riçètta da val Bórmia són pìn de marmelâta de armognìn[43].
  • Merexini a-o róm: cicolatìnn-i pìn de róm, cómme dîxe o nómme són òriginâi do comûne de Merexe[44].
  • Torcetti: scìmili pe-a fórma a-o dôçe tìpico da coxìnn-a piemontéize, quélli da vàlle, prodûti in particolâ a Màlae, són de beschéutti frîti co-în inpàsto legerménte alcòlico, pe-a prezénsa do róm[45].
  • Pàn ò òsse di mòrti: beschéutti tìpici de Carizan, scìmili a-a riçètta difûza inte âtre regioîn do nòrd, a sò produçión l'è iniçiâ into segóndo dòppo goæra. A pàsta adêuviâ a l'è 'n conpòsto de beschéutti sfregogiæ, fænn-a, sùcou, vìn giànco e frûta sécca[46].
  • Tórta strangôagàtti: tórta tìpica do comûne de Carizan, a l'è òtegnûa da 'na pàsta scìmile a quélla do pandôçe, ma a conscisténsa a l'è ciù mòrbida, cómme a tórta margàita[47].
  • Cugnà: marmelâta de mósto d'ûga, fîghe, nôxe, méie, péie e spéçie, a l'è 'na preparaçión comûne inta ciù pàrte de Langhe e, inta val Bórmia, a l'è in particolâ tìpica do pàize de Cortemilia[48].

Teritöio de Àcqui[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ina botìggia de Brachetto d'Àcqui.
  • Filétto baxòu: l'è 'n salùmme òtegnûo da càrne maxinâ de pòrco insacâ insémme a 'n filétto de pòrco, prìmma conservòu in sarmoîa. Dòppo duviâ êse asaxonòu pe armêno doî méizi. O l'è o prodûto ciù famôzo do pàize de Ponzone e o l'ha goâgnòu o riconosciménto P.A.T. (Prodûti Agroalimentæ Tradiçionâli).
  • Fainâ (de Àcqui): asæ scìmile a quélla zenéize, a l'è 'na de dimostraçioîn di fòrti ligàmmi stòrici tra Àcqui e a Repùbrica de Zena.
  • Amarétti (de Àcqui): coscì cómme pe-a fainâ i amarétti són in'âtra prêuva di ligàmmi co-i pàizi da Ligùria e, in particolâ, co-o comûne de Sascéllo, prinçipâ céntro pe-a produçión de quésti dôsci.
  • Àcquéize a-o róm: cicolatìnn-i pìn de róm tìpici da çitæ de Àcqui, o sò inpàsto l'è formòu da cicolâta, crémma de marónn-e, pàsta de nisêue e róm.

Vìn e licôri[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Vìn da Ligùria.
  • Granàccia (variêtæ do vitìgno Alicante de Rocavignâ)
  • Dôçétto de fàscie (variêtæ de Cortemilia e Moriòudo do Dôçétto d'Àrba)
  • Dôçétto d'Àcqui (DOC)
  • Barbêa d'Àsti (DOCG)
  • Brachetto d'Àcqui (DOCG)
  • Moscâto (DOCG)
  • Moscâto pasîo (DOCG)
  • Cortéize pasîo (DOC)
  • Moscâto pasîo (DOC)
  • Amâo Gamondi

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (IT) L.R. 21 màzzo 1973, n. 15 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  2. (IT) L.R. 30 lùggio 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  3. (IT) L.R. 12 zenâ 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  4. (IT) L.R. 29 dexénbre 2010, n. 23, art. 12, in sce lrv.regione.liguria.it.
  5. (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione I, in sce cairomontenotte.com, 1787.
  6. (EN) Francesco Perono Cacciafoco, Pre-Indo-European Relics: The *borm- Root in the European Pre-Latin Context, in Acta Linguistica: Journal for Theoretical Linguistics, vol. 9, n. 2, 2015, pp. 57-69.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 (IT) Gian Paolo Re, Una storia millenaria di contese e spartizioni, in La rocca dell'Adelasia. Una riserva naturalistica nell'alta val Bormida, Gruppo 3M Italia, 1989, ISBN 88-43-53051-8.
  8. (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione II, in sce cairomontenotte.com, 1787.
  9. (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione III, in sce cairomontenotte.com, 1787.
  10. (EN) William Smith, Via Aemilia Scauri, in sce perseus.tufts.edu, Dictionary of Greek and Roman Geography.
  11. (IT) Helia Ciampi Polledri, Via Aemilia Scauri (abstract), in Studi Classici e Orientali, vol. 16, Pisa, Pisa University Press, 1967.
  12. (LA) Plinio o Vêgio, Naturalis historia, vol. 3, Romma, 77 d.C.
  13. (IT) Raoul Molinari, La marca aleramica. Storia di una regione mancata, UmbertoSoletti Editore, 2008, ISBN 88-95-62800-4.
  14. 14,0 14,1 (IT) L'abbazia di San Quintino, faro di civiltà della Valle Bormida (PDF), in sce comune.spignomonferrato.al.it, 21 màrso 2014. URL consultòu o 1º arvî 2021.
  15. (IT) Renato Bordone, Il "famosissimo marchese Bonifacio". Spunti per una storia delle origini degli Aleramici detti del Vasto, in Bollettino storico-bibliografico subalpino, vol. 81, Turin, 1983, pp. 587-602.
  16. (IT) Roberto Maestri, L'arrivo in Monferrato dei Paleologi di Bisanzio, 1306-2006: studi sui Paleologi di Monferrato, Circolo Culturale "I Marchesi del Monferrato", 2007.
  17. (IT) Giuseppe Milazzo, L’abbazia di Ferrania, in sce rsvn.it. URL consultòu o 1º arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 18 novénbre 2017).
  18. (IT) Comûne de Merexe - Da vixitâ, in sce comunemillesimo.gov.it. URL consultòu o 1º arvî 2021.
  19. (IT) Giorgio Mamberto, La vendita del Marchesato del Finale alla corona di Spagna nel 1602, Finâ, Associazione Emanuele Celesia, 2014.
  20. (DE) Jean Meyer, Frankreich im Dreißigjährigen Krieg, in sce lwl.org. URL consultòu o 3 arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 novénbre 2007).
  21. (IT) Cenni storici - Le Chiese, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  22. (IT) Comune Carcare - cenni storici, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  23. (IT) Elio Migliorini e Carlo Morandi, Rastatt, in sce treccani.it, 1935. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  24. 24,0 24,1 (IT) Karl von Clausewitz, La Campagna del 1796 in Italia, Milan, Libreria Militare Editrice, 2012, ISBN 88-89-66014-7.
  25. (IT) Giovanni Meriana, Guida ai Santuari in Liguria, Zena, Sagep, 1997, ISBN 88-70-58666-9.
  26. (FR) L'almanach impérial pour l'année 1810. Chapitre X: Organisation administrative., in sce napoleon-series.org. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  27. (IT) Fiorenzo Toso, Studi e ricerche sui dialetti dell'Alta Val Bormida, Merexo, Comunità montana Alta Val Bormida, 2001.
  28. (IT) Festa d’autunno a Calizzano, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  29. (IT) Bardineto, Grande Regno dei porcini, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  30. (IT) Millesimo, la festa del tartufo, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  31. (IT) Zucca di Rocchetta Cengio, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  32. (IT) Zucca in piazza a Rocchetta di Cengio, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  33. (IT) Festa del Moco in fiore a Cengio Rocchetta, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  34. (IT) Consorzio Tutela Nocciola Piemonte, in sce nocciolapiemonte.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  35. (IT) La zuncà, un formaggio fresco prodotto secondo la tradizione, in sce thefridgeproject.com. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  36. (IT) Robiola della Val Bormida, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  37. (IT) Grissa, in sce panificiogiulianidal1968.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  38. (IT) Sciaccarotti, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  39. (IT) Fazzino, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  40. (IT) Tira, in sce fondazioneslowfood.com. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  41. (IT) Tirotto, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  42. (IT) Zeaia, in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  43. (IT) Gobeletti (de Zena), in sce genovatoday.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  44. (IT) Millesimini (Cioccolatini di Millesimo), in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  45. (IT) Torcetti di Mallare, in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  46. (IT) Pan e ossa dei morti, una dolce tradizione, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  47. (IT) Strozzagatti, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  48. (IT) Cognà (o cugnà, salsa d'uva), in sce langhe.net. URL consultòu o 29 màrso 2021.

Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]