Sâta a-o contegnûo

Barestin

Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
44°07′30.47″N 8°10′17.47″E
Da Wikipedia
AR
 Sta pagina chi a l'è scriccia in arbenganeṡe, inta varietæ barestea
Barestin
cumün
Panuramma du Burgu
Localizaçión
StâtoItàlia Itàlia
Región Ligüria
Provìnsa Savuna
Aministraçión
ScìndicoStefano Saturno (lista civica de centru-driccia "Balestrino oggi")
1º - 4-12-2021
Teritöio
Cordinæ44°07′30.47″N 8°10′17.47″E
Altitùdine371 m s.l.m.
Superfìcce11,27 km²
Abitànti532[1] (31-10-2023)
Denscitæ47,2 ab./km²
FraçioìnBergalla, U Burgu, U Cugnu, U Pöżżu[2]
Comùn confinàntiCastrevegliu, Cixan, Türan, U Zeriæ, Züccarellu
Âtre informaçioìn
CAP17020
Prefìsso0182
Fûzo orâioUTC+1
Cod. ISTAT009008
Cod. cadàstroA593
TàrgaSV
Cl. scìsmicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[3]
Cl. climàticazöna E, 2 190 GG[4]
Nómme abitàntiBarestei
Barestinolli (in Carpe)
PatrónSant'Andrea
Festîvo30 de nuvembre
Cartografîa
Màppa de localizaçión: Liguria
Barestin
Barestin
Puṡiziun du cumün de Barestin inta pruvincia de Savuna
Scîto ofiçiâ
Wikidata · Info

Barestin[n. 1] (Balestrino in italian) u l'è in cumün ligüre da pruvincia de Savuna ch'u g'ha ina pupulaziun de 532 abitanti (au 31 d'utubre du 2023)[1].

Geugrafia

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün de Barestin u se tröva inte l'entrutæra da Rivera de Punente, a ciü o menu 7 chilometri dau mæ, int'ina valle lateræle de chella du Varatella, traversæ dau Rian du Ponte[n. 2], e p'ina parte ascì inte chella du Rian de Carpe, cu'ina superfice ch'a riva a 11,26 km2 in tüttu[6].

A valle de Barestin a l'è seræ sciü træi fianchi da cadene de munti ch'i sun intu grüppu du Munte Carmu: a cresta ciü æta a l'è chella ch'a cæra żü daa Rocca e, rivæ inte tære de Barestin aa Rocca de Cian de Prai (827 m), a passa pe a Rocca Cüraira (721 m), a Colla de Barestin (660 m) e l'Arexea (o Erexea, 813 m), pe rivæ au cunfin cun Türan, de dunde a cæra żü fina au Burghettu, in curispundenza de Munte Aü (748 m) e a Punta Bareste. Da pöi, i ghe sun ancù i munti ciü bassi ch'i særa u valun a nord, cu'a cresta che da Cian de Prai a se ṡvilüppa versu levante passandu pe u Pöżżu de l'Arpe (614 m) e u Pöżżu de Barestin (539 m), cu'ina diramaziun a nord inti scögli di Spettari e du Bæzu Mercöiru (491 m)[7][8].

I riai du valun i sun mesci grossu moddu de traversu au Rian du Ponte, tantu ch'i l'han scavou e rive di munti au reundu cun de furme ch'i se ripete, dae zotte ciü ṡvilüpæ intu fiancu au sciuriu, dund'u gh'è u paiże. Intu teritoriu de Barestin u ghe nasce ascì di riai ch'i cæra versu nord pe fenì intu Rian de Carpe o inta Varatella, cumme u Rian da Funtæna Grossa, chellu de Caranche e chellu de l'Uriva[8][9].

Fraziui e burgæ

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün de Barestin u se cumpune de quattru fraziui, de lucalitæ recunusciüe dau sò statütu e de burgæ tostu sparie da Fasciöra e du Fussou[2]. In particulæ, da munte a valle, e quattru fraziui de Barestin i sun chelle de:

  • Bergalla (Bergalla): a fraziun ciü a munte, a l'è furmæ dae burgæ de Bergalla Suttæna e Sruæna, spartie intu meżżu dau stradun pe Castrevegliu. A burgæ de sutta, antigamente diccia Vilæru, a se tröva intu scitu dund'i se tacca e due vie ch'i traversa a valæ e a s'è ṡvilüpæ int'ina furma a prumuntoriu; chella Sruæna a l'è int'in cian srua au stradun e a se preṡenta cumm'ina riga de cà mescie in parallelu aa via. In curispundenza du stradun a gh'è ascì a capella da burgæ, intitulæ a Sant'Apulonia[10].
  • U Cugnu (Cuneo, in antigu Conio): fraziun mescia a meżża costa, appena sutta au stradun, a s'è ṡvilüpæ a valle da via veggia pe Bergalla, in sci fianchi d'in rizö perpendiculære a sta lì ch'u cæra żü pe i campi sutta ae cà, facciu ch'u g'ha dou ina furma alungæ versu u bassu. A capella du Cugnu, ch'a se tröva ciü a punente, a l'è dedicæ a Sant'Antoniu[10].
  • U Pöżżu (Poggio): a zinquezentu metri a munte du Burgu, u l'è spartiu inte due burgæ du Pöżżu Suttan e du Pöżżu Sruan, destacæ dau stradun che chi u piglia u camin da via veggia. U Pöżżu Suttan, ciü picenin, u se tröva in zimma a in briccu e u l'è liou aa via da valle da l'antigu rizö da Muntaella; a burgæ sruæna a l'è pe contru ciü ṡvilüpæ, cu'e sò cà ch'i se tröva in sci dui fianchi de Via Piemunte, ch'a munta versu l'Arpe de traversu au stradun. Intu Pöżżu, cresciüu du bellu cun l'abandun du Burgu, a gh'è a gexa növa de Sant'Andria, a parocchia de Barestin[10].
  • U Burgu (Borgo): sede da cumüna e fraziun ciü impurtante primma de l'abandun da sò parte veggia, a l'è custruia au reundu d'in bæzu dund'u gh'è, in scia zimma, u casté di marchexi de Barestin. Intu burgu veggiu, in ruina, i se tröva ancù di ætri edifizzi storici, cumme a gexa veggia de Sant'Andria, u Tribunæ, l'Uspiæ e, dau stradun, l'uratoriu de San Carlu e a Frabbica[10].

Cunfin

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün de Barestin u g'ha di cunfin cun chellu de Türan a nord e a levante, cu'u Zeriæ a süd-est, Cixan a süd, Züccarellu a süd-ovest e Castrevegliu a punente[2].

Storia

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Urigine du nomme

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U nomme de Barestin u g'ha de urigine ch'i nu sun ben ciaire: pe'u Nino Lamboglia u ghe sereva a stessa raixe de chella di tuponimi, ciütostu vixin, de Baresciun, burgæ de Türan, e de Barestre, scitu inte chellu cumün. Sti sciti, cuscì cumme pe'u mons Balista mensünou inta Rivera de Levante fina dau Titu Liviu, pe'u studiuṡu i sereva ducca da liæ au ligüre antigu bala, "muntagna"[11].

In'ætra pruposta a vegghe de contru l'urigine du nomme intu latin ballista, balestra, da liæ aa preṡenza d'ina furtificaziun in sciu bæzu du Casté. Stu scitu, dutou de bareste e barestei ai tempi di rumai o ancù inte l'etæ de meżżu[12][13], u l'avereva ducca dou u nomme au Burgus Plebis, U Burgu, ch'u gh'è nasciüu dapè inti seculi de doppu. Cumme pröa de stu facciu u ghe sereva fina u nomme de sò gente, ch'i sun dicce propriu i barestei[14].

Preistoria

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tæna da Bösa, cun di resti de müraglie

Di tempi da preistoria, inta valæ de Barestin u s'è truvou numà che ina testimunianza, ina prea verde de 10 citti ch'a l'è stæ lauræ pe vegnì ina lamma da picozza, d'ancöi cunservæ inti maṡaghin da Suvrintendenza, che però u nu se sà de preciṡu de che tæna a ne sciorte. Ben ch'u manche de pröe següre, cumme intu restu da Varatella e tæne i sun stæ de prubabile a cà de primme gente ch'i staxeva inte sti sciti. Fra de ste lì, u ghe pureva ben esse a Tæna da Bösa, faciæ in sciu Rian du Ponte sutt'au Burgu, dunde pe'a tradiziun u ghe sereva stou de gente fin'aa fin de l'etæ de meżżu[15][16][17].

Antighitæ

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Passou a cunquista rumæna de tære di Ingauni du 181 primma de Cristu, u nu gh'è væri de testimunianze de sta növa duminaziun. D'intu teritoriu de Barestin u ne vene numà che ina munea, de l'etæ du Nerun, descuerta du 1885 mentre ch'u se traciæva u stradun, nu væri distante dae tumbe rumæne in scia Cruxæ, intu cumün de Türan. U l'è puscibile, ma u manca de pröe següre, che ai tempi di rumai u ghe fusse żà ina furtificaziun, in oppidum, in zimma au bæzu du Casté, cuscì cumme a preṡenza d'ina via ch'a traversasse stu valun, pe muntæ versu Castrevegliu o in Burmia[18].

Etæ de meżżu

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ancù pe tanti seculi i manca de menziui e de testimunianze da Barestin; de prubabile sti sciti i l'era de l'abazia de San Peru, dunai ai benedetin ch'i ghe staxeva, pe'a tradiziun da Cronaca de San Peru, dau Carlu Magnu inte l'VIII seculu[19]. Segundu a tradiziun, a primma burgæ intu teritoriu de Barestin a sereva stæ chella da Fasciöra, au dì d'ancöi abandunæ, e cun sta lì a dev'esse cumenzæ a custruziun de primme fasce au fundu du valun, in sce rive de l'Arexea e longu u rian du Ponte, cuscì cumme du primmu ponte ch'u g'ha dou de nomme[20]. De doppu da Fasciöra u dev'esse nasciüu a burgæ du Fussou, turna ciü bassa de chelle d'ancöi, dund'u se ghe tröva fina i resti d'ina capeletta, diccia de San Moru, che forscia a l'è stæ u primmu scitu sæcru du paiże[21].

Fra e custruziui ancù dueræ, üna de ciü antighe a l'è a gexa de San Żorżu, ch'a ne vegnereva daa primma metæ du Trexentu, quand'i l'han tiræ sciü au postu d'ina gexa ciü antiga. A gexa de Sant'Apulonia, faccia au postu de üna dedicæ a San Calocceru, a g'ha turna de urigine ciütostu antighe, cu'a sò puṡiziun inta burgæ de Bergalla, in scia via pe Castrevegliu e vixina ae ruine che a tradiziun a dixe du casté di Bæva. I cunti Bæva i sun stai i primmi scignuri ch'u se cunusce pe Barestin, vasalli di marchexi de Claveṡæna e ch'i l'axeva pigliou ascì u postu di benedetin de San Peru. U pæ che sta famiglia a ne vegnisse dau Piemunte, dund'i l'era forscia parenti cu'i Rubaldin de Garesce, e i sun menzunai pe'a primma vota int'in attu du 27 d'austu du 1295, dund'i l'han vendüu gumbu e murin de Canteraina aa Cumünitæ de Barestin[22][23][24]. Pe de questiui, de sti tempi u s'è rivou a marcæ i cunfin de Barestin versu a Rocca, cu'in papé du 1302 ch'u mette in ciairu i termi fra Züccarellu, Castrevegliu e Barestin pe'i sciti de Carpenè, dunde Barestin u rivæva ai fossati Lavagnino e Carpio e fina in scia zimma da Rocca[25][26].

U duminiu di Bæva e di muneghi de San Peru u l'era però feniu in criṡi e, pe sta raxun lì, a l'è vegnüa de longu ciü impurtante a preṡenza da famiglia di Du Carettu, che ai primmi du Trexentu a l'ha rizevüu in quartu du feudu. De ciü, du 1361, a marcheṡa Venezia Du Carettu, scignura de Bardenei, a mesciu pæxe int'ina ratella tra i fratti da Certussa e i türanin propriu d'intu castrum de Barestin, segnu ch'a ghe vantæva di diritti. Cun attu du 20 de setembre du 1410, i Bæva i l'han vendüu ina parte di sò diritti ai Du Carettu, e u Carlu I de Züccarellu u l'è dicciu pe'a primma vota scignuru de Barestin. Inte st'attu lì, doppu ch'u l'axeva catou tære e ommi dai Bæva, pe fæse ben vegghe u l'axeva ṡbasciou e roide da quattru a trei dì. Ai 29 d'utubre du 1422 u Carlu I u l'ha catou ascì a villa de Bergalla, ch'a l'era ancù di Bæva, e u l'ha turna facciu de cuncesciui ae sò gente, cumme acurdæghe u dirittu de druvì di furni pe'u pan, ciü tardi cunfermou ai 20 de żenæ du 1485. I Bæva, ch'i s'era tegnüi ancù carche dirittu e di ommi, i l'han feniu pe venderi au Carlu II ai 20 de setembre du 1450, ch'u l'è ducca vegnüu l'ünicu scignuru da valæ[27][28][29][30].

A ogni moddu, Bergalla a nu l'era ciü a primma villa de Barestin pe impurtanza, scicumme che a l'in giru du castrum, żà du 1302, u gh'è menziunou u burgus plebis, ch'u l'è cresciüu ancù de ciü cumme che i Du Carettu i l'han zernüu cumme sede da sò duminaziun[31].

Etæ muderna

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U ricunuscimentu au guernu di Du Carettu, che fina du 1503 i l'han cunfermou e cunvenziui cu'i Bæva, u l'è rivou cu'a sò investitüra a scignuri de Barestin da parte de l'imperatù Mascimilian, faccia ai 16 de mażżu du 1509. A l'imprinzippiu sta valæ a l'era sutta au marcheṡe de Züccarellu, l'Antognu II, ma quand'u l'è mortu, du 1545, u l'ha spartiu i sò pusedimenti fra i dui figli, cu'u Pirru II ch'u l'è cuscì vegnüu u primmu marcheṡe de Barestin, ciü che cun-scignuru de Bardenei[32][33][34].

U növu scignuru u l'ha ducca spunciou i gran travagli pe'u casté, facciu in zimma au bæzu du veggiu castrum a cumenzæ da in bandu du 1515, dund'u se cumandæva mano et opera di barestei pe frabicæru. Sti travagli i sun andai avanti pe ciü de trent'agni e pe meżżu de paregge roide, tantu che du 1559, tempu de di ætri interventi au casté, e gente de Barestin i g'han facciu de cauṡa. Du restu, pe'a difeṡa du Burgu u gh'era ascì in giru de müraglie, furmæ in parte dae cà mæxime, ch'i se druviva inte de porte fiancæ da de cà a ture. E preteṡe du Pirru e di ætri interessi i l'han prestu purtou a de cuspiraziui, cu'u Carlu e u Giüliu, sò figli ch'u nu ricunusceva, che inta nöcce fra u 16 e u 17 de marzu i l'han cumandou l'ataccu au casté e l'asasciniu du paire, mazzou insemme aa maire di dui frei, a Catina Barla, e au Prosperu, ommu du marcheṡe[n. 3][35][36][37]. Mentre che a Repübbrica de Żena, a despetu de speranze di barestei e du Bartolomeo Anero, pudestæ da Pria, a nu l'axeva usciüu prufitæ de situaziun, u l'è rivou da Castrevegliu i ommi du Gio Bertumé Du Carettu, frè du Pirru e marcheṡe de Züccarellu, insemme a di vuruntai d'Arbenga, cun sti trexentu armai ch'i l'han pigliou u casté e brüxou u Burgu. A villa de Bergalla a l'ha patiu ascì di danni, tantu che a sti tempi u remuntereva u derucamentu da Costa, ina burgæ picenina ataccu au casté di Bæva, e di sciti d'ina Schiva, du Puzzu e di Rivai. Mentre che e gente de Barestin i l'era scapæ a Türan u l'è rivou u Giüliu insemme au Gio Antognu Du Carettu, erede legittimu, ch'u l'ha pigliou in man u paiże e cumandou in prucessu pe truvæ i asciascin, cuscì da turnæ a l'urdine[38][39][40]. Ai 6 de żügnu u gh'è stou l'attu de suttumisciun di cappi de famiglie au növu scignuru, cu'a cumünitæ ch'a l'ha persu pareggi diritti in cangiu du perdun du marcheṡe. A ogni moddu, a minaccia di figli ilegittimi a nu l'era passæ, tantu che, de longu du 1561, i l'han atacou Bardenei e pigliou u casté de Barestin cun l'agiüttu di ommi mandai dai Savoia, ch'i sun stai scurii dau Gio Antognu cun di surdatti ciamai au guernatù de Milan[41][42][43].

Detagliu de Barestin in sciu Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...], travagliu du Matteo Vinzoni du 1750[44]

A partì daa cunvenziun du 1561, du 1592 u gh'è stou in primmu cangiamentu ai statüi de Barestin, spartii inti dui libbri de leżże criminæli e civili[45]. Daa fin du Zinquezentu i ne vene i travagli pe'a gexa de Sant'Andrea, faccia au postu d'ina capella ciü antiga, du marcheṡe. A gexa, tiræ sciü dau 1594 pe vuruntæ du marcheṡe Gio Enricu II, a l'è stæ faccia cun de sustanze di frei De Negri, banchei in Spagna ch'i ne vegniva da Barestin[46][47]. Du Seizentu, a Barestin u nu gh'è capitou di gran remesci, che pe contru i l'han tucou u marcheṡou de Züccarellu, curpiu dae invaxui di piemuntexi[48]. De impurtante, aa fin d'in longu prucessu in sciu pagamentu de decime aa gexa de Barestin, a cunvenziun du 6 de setembre du 1728 a l'ha ricunusciüu u destaccu cumpletu da cumünitæ de Carpe, parte du mæximu feudu, da chella de Barestin, ch'a l'ha ducca cumenzou a numinæ di sò scindici e cunsegliei, mentre pe'a gexa a l'era parocchia pe sò contu dau 1609[49]. A ogni moddu, pe'e cunseguenze da guæra de sücesciun pulacca, u marcheṡe de Barestin u l'è vegnüu in vasallu du ré de Sardegna, cumme i ætri pusedimenti de l'Imperu inta regiun. Passou carch'annu, du 1754 u gh'è stou u "Cunsegnamentu" da tære du marcheṡe Utavian Tumaxu III, che pe'u ciü u staxeva intu sò palazziu a Żena, dund'u l'è feniu mazzou du 1779. U növu marcheṡe Gio Enricu IV, u s'è turna interesou a Barestin pe recampæ paregge tasce ch'i gh'era restæ e pe stu facciu, insemme ae tante questiui cu'u marcheṡe[50][51], i barestei i sun stai ben cuntenti quandu, ai 21 d'avrì du 1794, u l'è rivou ina delegaziun de franzexi da rivuluziun, dund'u gh'era l'Antoine Christophe Saliceti e l'Augustin de Robespierre[52].

Etæ cuntempuranea

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Tempu di franzexi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

U dì de doppu, a Barestin u l'è rivou 2.500 surdatti, ch'i l'han pigliou casté e pruprietæ du marcheṡe, cunsciderou ommu piemunteṡe e ducca nemigu de guæra, pe pöi parti versu levante e cumbatte inta spediziun de Degu. De ciü, de ste parte u l'era rivou u Filippo Buonarroti, ommu da rivuluziun giacubina, ch'u l'ha atacou u marcheṡe cumme tirannu e pigliou e difeṡe di barestei, cun di descursci e pruclammi apexi intu paiże. A ogni moddu, cu'u curpu de stætu du 9 de termidoru e a fin de pulitiche giacubine, u Gio Enricu IV u l'ha cumenzou in prucessu pe fæse ricunusce i sò diritti e i danni e, cun sentenza du 6 de żügnu du 1795, u s'è vistu dæ raxun[53].

Inte l'estæ du 1795, scurii da Savuna dae armæ de l'imperu d'Austria, i franzexi i sun turnæ versu a Barestin, cu'a cresta de l'Arexea ch'a l'era stæ zernüa dau generæle Kellermann cumme linea de difeṡa, a cuscì diccia "linea du Burghettu", prestu dutæ de trincee e furtificaziui. I austriaci, ch'i l'axeva ciantou lì de atacæ, i s'era fermai in sci Azabecchi e in scia senestra du Varatella, cun Barestin ch'u l'era feniu intu meżżu fra e due armæ e, pe in zertu tempu, föra di cumbatimenti, ben ch'u pativa e requiṡiziui di franzexi. Però, ai 19 de setembre, i austriaci i l'han pruou a passæ e linee di nemixi, senza sciurtighe, ma pigliandu pareggi sciti a Barestin, cumpreṡu u paiże, u Sambüu e Cian de Prai[54].

Hippolyte Bellangé, A bataglia de Löa, 1838. Quaddru cunservou au Müṡeu Massena de Nizza

Cu'u rivæ de l'invernu, segundu i üṡanze d'alantù, inta nöcce fra i 16 e i 17 de nuvembre i austriaci i l'han cumenzou a retiræse dae pustaziui ciü avanzæ, pe lasciæ a Barestin 500 ungherexi sutt'au capitagnu Redewen. I franzexi, ch'u gh'era rivou de pruviste, i l'han però atacou quandu ch'i se bugiæva cu'ina meżża bregà, pigliandu e Tære Gianche, u Guardiöra e u Sambüu, dund'i l'han catürou ina quarantena de prexunei e trei canui picenin. In ætru batagliun u l'è stou spediu a pigliæ dae spalle i surdatti ch'i gh'era in Casté, ma u l'è introu in cuntattu cu'ina culonna de austriaci ch'a ne vegniva dau Castelæ e u l'ha avüu da retiræse p'avé feniu e muniziui. I franzexi i l'han ducca pigliou e ville de Bergalla, du Cugnu e du Pözzu, faxendughe 130 prexunei cruæti, mentre u Burgu e u casté, difeṡu dai ungherexi, u nu l'è caücciu, tantu che de nöcce, quandu che i primmi i se sun retirai in sce l'Arexea, u Redewen u l'ha facciu sciurtì i sò ommi e u l'è turnou dau restu de l'eṡercitu. Barestin u l'è ducca feniu tüttu au saccu di franzexi, ch'i l'han scciappou tütte e porte e dou föu a Bergalla, cun chinże abitanti mazzai fra Bergalla e U Burgu sciben che u ciü de gente u l'era sciurtiu a scapæ, spantiou fra Türan, Löa e Buizan. Passou pareggi dì, ai 23 de nuvembre u l'è partiu u gran ataccu passou aa storia cumme a bataglia de Löa, e i franzexi i l'han lasciou Barestin, in ruina, pe purtæse ciü a levante, in scia növa linea du frunte[55][56].

De de lì, ben che cu'i cangi de duminatù, daa Repübbrica Ligüre a l'Imperu franzeṡe e turna ai Savoia, a vitta a Barestin a nu l'è cangiæ væri, ben che l'auturitæ du marcheṡe, ch'u l'axeva rizevüu carche sustanza in riparaziun dai franzexi, a nu l'era ciü vista cuscì forte[57] Intu detagliu, doppu de l'ucüpaziun militære u paiże u l'è feniu inta Repübbrica Piemunteṡe e numà che du 1801 u l'è passou aa Ligüre, dund'u l'era u terzu cumün du cantun de Löa, inta giüriṡdiziun de Curumbu[58]. Du 1805, insemme au restu da Ligüria, u l'è ducca feniu aa Franza, intu cantun de Löa du dipartimentu de Muntenöcce, tacou insemme au cumün de Carpe[59].

Dau regnu au dì d'ancöi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Tempu de pareggi agni u s'è dou recattu aa gexa, scurzæ de quattru metri perché a periculu de derucæ, au casté, che alantù u l'ha pigliou e furme d'ancöi, e aa ciazza de l'uratoriu, dunde du 1888 u s'è tirou sciü a Frabbica[60][61]. U travagliu ciü impurtante de l'Öttuzentu, ch'u l'ha portou a tante discusciui, u l'è stou chellu du stradun: u prugettu d'ina via ch'a liasse a Rivera cun Bardenei u vegheva i dui percursci pe Barestin o pe Carpe, cu'u segundu ch'u l'era spunciou dau cumün de Türan. Se pe rivæ in Burmia, aa fin, u s'è zernüu a via de Carpe, u stradun fina a Türan u l'è stou avertu primma, scicumme che, quandu a pratica a s'era fermæ, i barestei i l'han tagliou ina nöcce tütte e urive ch'i l'era in sciu toccu fra Türan e Barestin[62][63]. Cu'i danni du teremotu du 1887, derucæ e canoniche, du 1889 u s'è frabicou a Cumüna e e scöre intu Burgu; de sti agni Barestin, cumme i ætri paixi de l'entrutera, u l'ha patiu ina forte emigraziun versu e Americhe[64][65].

U munümentu ai cadüti de Barestin inte tütte e guære, rangiou du 1997

Cun regiu decretu du 23 de marzu du 1905 u paiże de Carpe, che dau 1869 u l'era fraziun de Barestin, u l'è passou au cumün de Türan, tirou lì dau prugettu d'in stradun ch'u ghe passasse. Cu'u Növezentu u l'è nasciüu fina de asuciaziui, ch'i sun vegnüe u centru da vitta du paiże: fra ste lì u gh'è stou a Cungregaziun de Caritæ (du 1909), a Sucietæ de asegüraziun in sciu bestiamme (1912) e, doppu da guæra, a Seziun Cumbatenti e a Sucietæ Filarmonica de Santa Cecilia, ciü che i növi statüi di fradelli. Tempu du '15-'18, Barestin u l'ha patiu pareggi morti in guæra, cun tante de sò gente ch'i l'era sutt'ae arme cumme surdattu, artiglié, arpin o bersaglié. Inta Segunda Guæra u paiże u l'è rivou a tostu u duggiu da pupulaziun, cun tütte e gente ch'i gh'era vegnüe a stæ daa Rivera pe'a puira di bumbardamenti, cumme chellu de Türan du 1944[66].

Sübitu passou a guæra, dau 1949, u gh'è stou ina serie de apariziui da Madonna a ina figliöra de Bergalla, nu ricunusciüe daa Gexa ma ch'i l'han tirou tante gente a Barestin, ai 5 d'ogni meṡe. Pe'a preghera, du 1953 u s'è inaugürou ina capella da vixin au forte di Dui Frei, in sce l'Arexea. A l'ürtimu, pe'u vegnì peżżu de luzze che da seculi i curpiva u Burgu, cun decretu di 9 d'avrì du 1953 u s'è cumandou u sò abandun, cu'e ciü tante cà növe, cuscì cumme a gexa növa de Sant'Andrea, ch'i l'han truvou de postu au Pöżżu e longu a pruvinciæle. U Burgu veggiu, ben ch'u se secce pensou ciü vote de sarværu, u l'è restou pe'u ciü in abandun e u l'è feniu du tüttu in ruina[67][68].

Barestin, dau 1973 ai 31 de dixembre du 2008, u l'ha facciu parte da Cumünitæ muntæna "Pollupice", pe pöi passæ fina du 2011 inta Cumünitæ muntæna "Punente Savuneṡe"[69]. Dau 4 de dixembre du 2014 aa primma du 2015 u l'ha facciu parte de l'Uniun di cumüi da Rivera de Parme e de Urive.

Scimbuli

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stemma
(IT)

«Troncato: nel primo di argento, al leone di nero, munito di balestra di azzurro, di cui afferra con la zampa anteriore sinistra l'arco e con la zampa anteriore destra il fusto; nel secondo di rosso, al castello isolato, d'oro, murato e chiuso di nero, esso castello formato da due torri, finestrate di nero, merlate alla guelfa di tre, riunite dalla cortina di muro, priva di merli. Ornamenti esteriori da Comune.[70]»

 (LIJ)

«Truncou: intu primmu d'argentu, au leun de neiru, ch'u g'ha ina balestra blö, ch'u a tegne pe l'ercu cu'a zampa senetra de davanti e pe'u legnu cu'a zampa davanti de driccia; intu segundu de russu, au castellu iṡulou, d'oru, mürou e serou de neiru, facciu de due ture, cun barcui de neiru e trei merli aa guelfa, tacæ insemme daa curtina de müraglia, senza de merli. I paramenti a l'in giru i sun da Cumün.»

U stemma, cuscì cumme u gunfarun, u l'è stou cuncessu cun decretu du prescidente da Repübbrica du 4 d'arvì du 1990[70][71].

Abitanti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evuluziun demugrafica

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censii[72]

Minuranze fureste

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pe l'ISTAT, ai 31 de dixembre du 2024, a Barestin u gh'è 21 reṡidenti furesti[73].

Cugnommi ciü difüxi

[modìfica | modìfica wikitèsto]

I cugnommi ciü difüxi a Barestin i sun: Panizza (Panizza), Rosso (Russu), Richero (Richeru), Ronco (Runcu) e Pastorino (Pastürin)[74].

Persune ligæ cun Barestin

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Adolfo Panizzi (Barestin, 24 de nuvembre du 1876 - Munte Ortigara, 1917), magiù di Arpin decurou cun quattru medaglie au varù militære[75].
  • Francesco Ronco (Barestin, 3 de dixembre du 1894 - Türan, 9 de nuvembre du 1978), ommu d'arme e generæle[76].
  • Antonino Ronco (Piacenza, 4 de żenæ du 1925 - Żena, 16 de mażżu 2019), giurnalista e storicu[77].
  • Giuseppe Richero (Barestin, 11 de lügliu du 1929 - Rumma, marzu du 2021), generæle di carabinei[78].
  • Lino Panizza Richero (Barestin, 14 de żenæ du 1945), vescu de Carabayllo[79].

Posti de interesse

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüre religiuṡe

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Gexa növa de Sant'Andrea: a l'è a gexa növa da parocchia de Barestin, tiræ sciü au Pöżżu fra u 1956 e u 1960 doppu che U Burgu, cu'a gexa veggia, u l'è feniu in abandun. A sò strutüra a l'è muderna, cu'ina cianta a öttu læti e, in scia driccia, a g'ha in ætu campanin a tré facce. De drentu u gh'è cunservou pareggi aredi e opere d'arte ch'i se truvæva inta gexa du Burgu, cun quaddri e atai ch'i sun pe'u ciü du Seizentu e du Settezentu[80][81].
  • Gexa veggia de Sant'Andrea: intu Burgu, a l'è stæ a gexa da parocchia fin'a che u s'è duvüu seræra pe'u periculu che e luzze i a derucasse cu'u paiże. Sta gexa a l'è stæ faccia, fra u 1618 e u 1624, au postu d'ina capella du marcheṡe e grazzie a ina dunaziun di frei De Negri, di banchei in Spagna ch'i ne vegniva da Barestin. De drentu a g'ha ina cianta a retangulu, cun due nicchie ch'i fianca l'atæ grossu e due capelle pe parte inte müraglie longu i fianchi da gexa. A l'è cuerta da ina vota a butte, cu'u teitu ch'u l'è facciu de ciappe. Ataccu aa gexa u gh'è u campanin, in scia senestra, e a sacrestia, ciü a levante[82].
  • Gexa de San Żorżu: intu semiteriu, a l'è a gexa ciü antiga de Barestin, faccia a l'imprinzippiu du Trexentu pe vuruntè di fratti benedetin de San Peru. Sede da parocchia fina du 1632, a l'è de güstu rumanicu, cu'ina cianta a retangulu e, in scia driccia, in bassu campanin squadrou. De drentu u se tröva i resti de pitüre du Trexentu, che pe ina parte i se semeglia strecciu a chelle de San Niculò a Bardenei e pe l'ætra ai travagli di pitui piemuntexi in te l'Ingaunia, da metæ de stu seculu[83].
  • Uratoriu da Nunziæ: u l'è l'uratoriu di fradelli de Barestin, ch'i sun sutt'au titulu de San Carlu. U l'è stou custruiu du 1741 int'in scitu cuncessu dau marcheṡe e u l'ha pigliou a sò furma d'ancöi cun di travagli ch'i sun andai avanti fina aa fin de l'Öttuzentu. U g'ha ina cianta a öttu læti, cuerta da ina vota a veira e cun due capelle ch'i se dröve in sci fianchi; inte chella in scia driccia u se tröva l'atæ de San Veran, ch'u ne vene daa catedræle d'Arbenga[84][85].
  • Gexa de Sant'Apulonia: a l'è a capella da burgæ de Bergalla, dund'a l'è stæ faccia au postu de chella, ciü antiga, de San Calocceru, ch'a l'era üna de ciü veggie da valæ. A capella, tiræ sciü passou a primma metæ du Zinquezentu, de l'Öttuzentu a l'ha pigliou e sò furme d'ancöi, cu'ina cianta squadræ, in fundu reundu e poche decuraziui. L'atæ grossu, facciu tra u Settezentu e l'Öttuzentu, u g'ha de daré ina Madonna cu'u Bambin e Sant'Apulonia, de l'Öttuzentu; inta müraglia in scia senestra u se dröve pe contru a nicchia da Madonna de Lourdes[86][87].
  • Gexa de Sant'Antognu: a se tröva au Cugnu, tiræ sciü tempu du 1672 au postu d'ina custruziun ciü antiga, cu'in atæ ch'u l'è di primmi du Settezentu, dau paliottu ch'u l'è cin de intarsci e cu'i stemmi di marchexi. Sta capella, ch'a l'era sutta patrunou de di Panizza, a g'ha in cianta a retangulu e faciæta a capanna; u campanin, in scia senestra, u g'ha in zimma in capé a zeulla. L'opera ciü impurtante ch'u se tröva inta capella a l'è u quaddru cun Sant'Antognu, a Madonna e San Biæxu, dicciu du pitù Giuanni Maria Brüscu[88][89].
  • Santuæriu da Madonna: dicciu ascì a Capeletta, u se tröva in sce l'Arexea, tirou sciü fra u 1951 e u 1953 intu scitu de apariziui du 1949. Ricunusciüu daa diocexi cumme scitu de preghera du 1991, inti agni u l'è stou ṡlargou fin'ae strutüre d'ancöi. A capella picenina intu centru du santuæriu a g'ha ina cianta a retangulu cun davanti in portiu, cu'u fundu reundu e ina vota a butte ch'a a cröve. De d'ætu a l'atæ u se dröve ina nicchia ch'a g'ha drentu ina statua da Madonna[90].

Architetüre civili

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • L'Uspeæ: intu Burgu u se truvæva, fina du Zinquezentu, in uspeæ pe'i pelegrin, ch'u gh'axeva ina camera cun dui letti. Ciü o menu au tempu da vixita du Mascardi, du 1585, u s'è custruiu u protiru in zimma au purtæ, dund'i se vegghe i resti d'ina pitüra cu'u Segnù[91][92].
  • A Caṡetta: sta custruziun, inta parte de levante du Burgu, a l'è stæ u primmu uratoriu di fradelli de Barestin, dedicou aa Nunziæ. De drentu u g'ha de pitüre ch'i marcæva pe annu u 1474 ma, cu'a custruziun de l'uratoriu dau Puntettu, u l'è passou du 1735 a l'Opera de l'Uspeæ di Poveri, ch'a u l'ha facciu issæ d'in cian. St'uspeæ u l'ha serou inta segunda metæ de l'Öttuzentu, pe vegnì a l'ürtimu due cà privæ[93][94].
  • U Tribünæle: u tribünæle du marcheṡou u se truvæva int'in palazziu du Burgu, ætu trei ciai e cu'u stemma di Du Carettu in scia faciæta. Facciu pe vuruntæ du marcheṡe Gio Antognu e serou primma du 1736, intu cian interou u gh'axeva e prexui e, au cian teren, u ghe dixeva esse l'archiviu. A parte ciü aa vista de sta custruziun a l'è u cuscì dicciu Pilun, ina strutüra cu'ina punta a cupula ch'a l'era a fundaziun da furca dund'u se pendeva i cundanai a morte e ch'a funziunæva fina cumme strümentu pe'a turtüra du "strosciu"[95].
  • U Palazziu du Marcheṡe: u l'è ina custruziun intu Burgu che, tra u Settezentu e u Növezentu, a l'ha funziunou cumme Cumüna de Barestin, che primma a gh'axeva de sede intu Tribünæle, e dapöi u s'è bugiou lì fina l'aministraziun da giüstizia. Pe'i danni facci dai franzexi in Casté, cumme ch'u l'è turnou a Barestin u marcheṡe u l'ha duverou stu palazziu cumme sò rexidenza, avanti de dæru indaré aa Cumünitæ, ch'a g'ha tegnüu e scöre fina du 1887[96].
  • A Frabbica: u gran cumplessu da Frabbica u se tröva dau Puntettu, faciou in sciu stradun, e u se cumpune de dui corpi longhi, mesci in paralelu e cu'in'aira intu meżżu. Pe'u primmu u s'è tirou sciü u corpu de daré, dund'u gh'era e scuderie e a fenera, cumisciunou dau marcheṡe cu'e sustanze da riparaziun di franzexi. A manega de davanti, dund'u gh'era e cà di serventi e in'ætra fenera, a l'è pe contru du 1888, cun prugettu de l'inṡegné Ravioli[97][98].
  • Funtæna da Colla: sta funtæna a se tröva a munte du Burgu, intu scitu dicciu da Colla, dund'i passæva e vie pe'e ætre fraziui. A l'existeva fina du Seizentu, tantu ch'a l'era pitüræ int'in quaddru du Bernardu Raibadu du 1630, cu'u sò teitu che alantù u l'axeva due venti. De doppu u s'è custruiu i lai ch'u gh'è dapè, dicci i lai da Colla[99].
  • Murin e gumbu de Canteraina: u gran cumplessu du gumbu e murin de Canteraina u g'ha de urigine ch'i sun du bellu antighe, tantu ch'u l'è menzünou fina int'in attu du 1295, dunde i cunti Bæva i l'han vendüu aa Cumünitæ de Barestin. U gumbu u se mustra cu'in ætu portiu davanti aa faciæta, dund'i se fermæva i cæri pe descariæ e urive, e de drentu u g'ha in gran camerun, dund'u se faxeva tütti i travagli pe maxinæ l'öriu[100][101].
  • Ponte de la Utra: u ponte de la Utra u traversa u Rian du Ponte, che da stu lì u piglia de nomme, ciü in bassu du Burgu, versu i sciti de la Utra, ai pei de l'Arexea. U l'è stou facciu in scia via ch'a menæva a Türan inta segunda metæ du Seizentu, tantu ch'u l'è l'opera pübbrica ciü antiga da valæ[100].

Architetüre militæri

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • U Casté: u casté de Barestin u l'è mesciu in zimma au bæzu ch'u ṡvetta in sciu Burgu, dunde forscia u gh'era żà ina furtificaziun ciü antiga. U l'è stou facciu pe contu di marchexi Du Carettu du Zinquezentu e u l'ha pigliou e furme ch'i se vegghe tempu de l'Öttuzentu, doppu che i franzexi i l'axeva derucou. Au dì d'ancöi u Casté u g'ha ina cianta a "L", a trei ciai, cu'a veggia ture centræle ch'a l'è fenia pe'u ciü drentu ae sò müraglie. Pe contru, u nu se vegghe ciü a segunda ture ch'a gh'era, l'aira e u ponte in sciu fussou, ch'i l'era mustrai ancù int'in quaddru du Settezentu e ch'i sun scentai cu'i tanti travagli facci de doppu[102].
  • Casté di Bæva: i cunti Bæva, tempu ch'i l'era scignuri de Barestin, i gh'axeva a sò rexidenza de d'ætu de Bergalla, inta regiun diccia dau Casté, cun de ruine ch'i se tröva lì che, segundu a tradiziun, i sereva propriu chelle du casté. Dae poche müraglie ch'u gh'è restou, u casté di Bæva u pæ ina custruziun ciütostu rüstega e gruscera, cun de camere streccie e di barcunetti picenin[103][104]. De doppu de stu casté, u se dixe che l'ürtima rexidenza di Bæva a sereva stæ "A Cascina", ina cà cun de furtificaziui ch'a se tröva a Bergalla Sruæna[105].
  • Forte di Dui Frei: u forte di Dui Frei, dicciu numà che dau Forte ascì, u l'è ina furtezza de l'Öttuzentu ch'a l'è stæ faccia in scia zimma de l'Arexea, in sci cunfin cun Züccarellu e Cixan[106]. Frabicou du 1897, u g'ha ina furma a ciü læti, in parte suttutæra e cu'in fussou tütt'a l'in giru. Stu forte u faxeva parte du cuscì dicciu "sbaramentu de Züccarellu", pensou pe blucæ in'invaxun ch'a ne vegnisse dau mæ, cun sbarcu inta Ciæna d'Arbenga[107].

Natüra

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ecunumia

[modìfica | modìfica wikitèsto]
(IT)

«[...] Gli abitanti sono robusti, d'indole quieta, ed inclinati alla agricoltura.»

 (LIJ)

«[...] E gente i sun forti, de carattere carmu, e ciamæ a l'agricultüra.»

(Goffrado Casalis, Dizionario [...] degli stati di S.M. il re di Sardegna, 1834[112])

L'ativitæ ciü impurtante pe Barestin a l'è de longu stæ a curtivaziun da tæra, ben che i sciti intu sò teritoriu i nu secce fra i ciü boi da valæ. E primme infurmaziui de detagliu in sce cundiziui de vitta di barestei i ne vene dau stüddiu cumandou dau prefettu de Muntenöcce, u Gaspard de Chabrol, a l'imprinzippiu de l'Öttuzentu. De chelli tempi u se dixe che, ben che a tæra a fusse gramma, u se sciurtiva a fæ au meximu abastanza de vin e d'öriu, ciü che essighe de bandie dund'u se tagliæva de legne da föu o da custruziun, viagiæ versu a Marina[113]. Du 1834 u Casalis u scrive che dai campi de Barestin u se campæva gran, orżu, legümmie e urive, ciü che cheglì de l'üa e de l'ætra früta, sciben che int'ina meṡüra ch'a nu bastæva che pe trei mexi l'annu, mentre intu Rian du Ponte u gh'era paregge anghille[112].

Ciü che a curtivaziun da tæra, u l'era ben impurtante fina l'alevamentu, pe tantu ch'u permeteva de vende di furmaggi, du bitiru e da læna, cuscì da vagnæ quarche sustanza cu'i cumerci. Intu detagliu, intu meṡe de żenæ du 1846 a Barestin u gh'era 241 vacche, 65 fra æxi e mü, 109 pegure e 374 cræve[114]. Fra e ativitæ d'ætru genere u gh'era ancù de gumbi e de murin, cumme chellu de Canteraina, ch'u l'existeva armenu dau Duxentu, e chellu du Muriné[101][115]; ciü che ina frabbica picenina de saun daré de l'uratoriu, fenia derucæ quand'u s'è inciu a ciazza[116].

Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü væri d'alevamentu, ma a curtivaziun da tæra a g'ha ancù de l'impurtanza, pe'u ciü cun ciante da ortu, sciure e urive, cu'in gumbu a curente ch'u travaglia ancù. U gh'è pöi tante gente ch'i travaglia in Rivera; pe contru, fra e ativitæ a Barestin, u gh'è pe'u ciü di posti dunde mangiæ[117].

Cultüra

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Istruziun

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A scæra de l'aṡilu intu Burgu
Bibliuteche

U cumün de Barestin u g'ha de bibliuteca, inandiæ du 1988 cumme Bibliuteca Civica e, au dì d'ancöi, intitulæ aa Maria Ferrua Testore. A bibliuteca de Barestin a g'ha ina culeziun de 6.750 ünitæ inte tüttu e a l'è parte du scistema da valæ du Varatella, insemme a chelle de Buizan, Türan e U Burghettu[118].

Scöre

Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü de scöre a Barestin, cun l'aṡilu e e scöre elementæri ch'i l'han seræ inti agni Nuvanta, e e ciü vixine ch'i sun ducca chelle de Türan[119]. Da ürtimu e scöre i se truvæva au Pöżżu ma, a l'imprinzippiu, i l'era intu Burgu, drentu au palazziu ch'u faxeva ascì da cumüna[120]. De de lì, a periculu de vegnì żü pe'i danni du teremotu du 1887, i l'era stæ bugiæ int'in capanun ch'u l'era mesciu de daré de l'uratoriu, che però u l'era facciu aa bona e ben freggiu d'invernu. Stu facciu u l'ha spunciou i travagli pe'a növa cumüna de Barestin, cumenzai du 1889, cu'e scöre ch'i sun restæ lì drentu, inte due aule au cian teren, fina a l'ürtimu doppu guæra[121][122].

Parlæ de Barestin

[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Barestin u se parla ina varietæ du ligüre ch'a fa parte du scistema dicciu du ligüre de centru-punente, dund'u l'è fra de chelle ch'i l'han megliu cunservou de carateristiche antighe, ciü che aveghe fina de sciurtie ben raire[123].

  • cunservaziun di soi [t͡s] (z) e [d͡z] (ż), che inte ciü tante varietæ du ligüre i sun passai pe leniziun a [s] (s) e [z] (ṡ). Da vixin a Barestin sti soi i se tröva numà che a Buizan ciü che a Bardenei, dunde però u se parla żà de Burmia.
  • cunservaziun da -r- tra e vucæle che, cumme inta ciü parte da valæ du Varatella, a l'ha ciantou lì d'esse giasciæ - cu'a sciurta solita de varietæ arbenganexi ch'a l'è in [ɹ] e variaziui - pe vegnì düra.
  • u latin -CT- che, passou ina primma furma in -yt-, u s'è füṡu inte [cˑ], pe ina prubabile infruenza ch'a l'è caræ de de là da Żuvu. A l'in giru, a l'è ina sciurtia ch'a se tröva inti paixi ciü æti de ste valæ, cumme in Carpe, a Castrevegliu e in Erli, ciü che inta Burmia[124].
  • a -g- fra e vucæle, pe in'antiga infruenza piemunteṡe inte l'entrutæra de l'Ingaunia, a fenisce pe cażże de spessu. Au meximu moddu u gu- a l'imprinzippiu de parolle e vene "v-"[124].
  • u nessu latin -LJ- u l'è sciurtiu inte [ʎ] (-gli-), cu'in'evuluziun ciütostu raira intu ligüre de centru-punente che a l'in giru a se tröva numà che a Castrevegliu[124].
  • sciurtia ünica fra e varietæ da żona, a Barestin u se tröva u son [ɛˑ] (æ) au postu de di ætri, pe'u ciü da "a" tonica lungæ, inte tütte e puṡiziui, ma ascì che cumme riduziun de -àe.

Manifestaziui

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Balestrino Unplugged: manifestaziun de müxica de ciü generi che, dau 2012, a l'è inandiæ inta Frabbica, intu meṡe de lügliu[125].
  • Storica Sagra di Balestrino: a l'è a sægra ciü impurtante ch'a se tegne ancù a Barestin, faccia tütti i agni d'austu e cun da müxica dau vivu[126].

Feste e fere

[modìfica | modìfica wikitèsto]
  • Festa de San Giüṡeppe: pe'a ricurenza de San Giüṡeppe, doppu ch'u s'è purtou in prucesciun a stattua du santu, u se zende in gran farò in sciu Prou du Giardin che, ina vota, u l'era in gæra cu'i faroi de ætre burgæ a chi u ne faxeva u ciü bellu[127]. Pe San Giüṡeppe, segundu in lascitu a l'uratoriu da scià Carlotta Bazzani, i fradelli i dæva in pan giancu a ogni baresté, cöcciu intu furnu ch'u gh'era dapè du Casté, inta cà du Pin da Netta[128][129].
  • Festa da Madonna da Guardia: a ricurenza da Madonna da Guardia a l'è rivæ a Barestin inti agni Vinti pe vuruntæ du præ Mexea, ch'u n'ha facciu fæ du 1929 ina stattua cun de dunaziui fina da l'America du Süd[130]. Au dì d'ancöi, pe sta festa, a stattua da Madonna a l'è ancù purtæ in prucesciun pe'e vie du paiże, a partì d'in gexa[131].

Aministraziun

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Scindichi de Barestin

[modìfica | modìfica wikitèsto]
A cumüna de Barestin
Periudu Primmu citadin Partiu Carega Notte
1945 1946 Francesco Richero Scindicu [132]
1946 1951 Luigi Ronco Scindicu [132]
1951 1956 Alfredo Scrivano Scindicu [132]
1956 1960 Angelo Pastorino Scindicu [132]
1960 1960 Luigi Richero Scindicu [132]
1960 1970 Leone Damiano Scindicu [132]
1970 1972 Luigi Saturno Scindicu [132]
1972 1973 Bernardino Zavattaro Scindicu [132]
1973 1983 Carlo De Francesco Scindicu [132]
1983 5 d'avrì du 1990 Pietro Beccaria DC Scindicu [132][n. 4]
5 d'avrì du 1990 7 de żügnu du 1993 Carlo Ismarro DC Scindicu
7 de żügnu du 1993 28 d'avrì du 1997 Carlo Ismarro PPI Scindicu
28 d'avrì du 1997 14 de mażżu du 2001 Carlo Ismarro PPI Scindicu
14 de mażżu du 2001 30 de mażżu du 2006 Ubaldo Pastorino lista civica Scindicu
30 de mażżu du 2006 16 de mażżu du 2011 Italo Panizza lista civica Scindicu
16 de mażżu du 2011 6 de żügnu du 2016 Gabriella Ismarro "Un futuro per Balestrino"
(lista civica)		 Scindicu
6 de żügnu du 2016 4 d'utubre du 2021 Gabriella Ismarro "Un futuro per Balestrino"
(lista civica)		 Scindicu
4 d'utubre du 2021 in carega Stefano Saturno "Balestrino oggi"
(lista civica de centru-driccia)		 Scindicu

Vie de cumünicaziun

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Stradde

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Au dì d'ancöi a stradda ciü impurtante de Barestin a l'è u sò stradun, spartiu fra a pruvinciæle 34, che dau Pöżżu a cæra fina in Türan, e a pruvinciæle 44, che de de lì a va avanti pe Vezerxe e Castrevegliu. U stradun pe Türan u l'è stou facciu aa fin de l'Öttuzentu, passou tanti agni de discusciui scicumme ch'u sereva duvüu muntæ fina in Burmia, cu'i travagli ch'i sun partii quandu e gente de Barestin i l'ha tagliou ina nöcce tütte e urive ch'u gh'era in sciu percursu du prugettu, tempu ch'u l'era tüttu blucou[133]. Pe feniru u gh'è usciüu ancù ina chinṡena d'agni, cu'i travagli ch'i l'han tacou d'intu Burgu pe caræ in żü de de lì[134], ma u l'è numà che dai agni Zinquanta ch'u s'è andou avanti in direziun de Castrevegliu, de dunde u se deramma a via pe'a Madonna[135].

Fra e vie antighe, a ciü impurtante a l'era chella ch'a passæva au fundu da valæ, vegnindune da Baresciun pe andæ avanti pe'u Piemunte. Nasciüa cumme via de passu, ch'a curiva pe'a valæ longu a riva de driccia du Rian du Ponte, tempu du Seizentu u s'è tirou sciü u ponte de la Utra, ch'u l'ha permesciu de rivæghe ciü fazzile e inte tütte e cundiziui dae burgæ de Barestin, ch'i se tröva in scia riva de senestra. Cu'u cresce du Burgu a via in scia senestra a l'è vegnüa a ciü impurtante e ducca daa Cà du Tanu, dund'u gh'era u semiteriu du Fussou, u s'è muntou sciü fin'au Burgu cun di giri da via ch'a l'è diccia di Rizöi. D'intu Burgu a via di Rizöi a l'andæva avanti pe'u Pöżżu, dund'a se tacæva cu'a Via de Rocche che, sciurtia dau Burgu, a passæva ciü bassa pe San Żorżu. Dau Pöżżu u partiva a via pe'e burgæ du Cugnu, de Bergalla e de Vilæru, e ancù in'ætra ch'a muntæva au Sambüu, pe menæ in Burmia. Pe'u Buchin du Praé u passæva l'Arpe a via de Carpe, e ciü u gh'era ancù a via pe Gröa e Cian Marin e a scürza pe Türan ch'a passæva d'in San Moru e pe'a cascina di Valui[136].

U paiże de Barestin u l'è ligou a Tüiran, Buizan, U Burghettu e Löa dae curiere da TPL ch'i cure pe'u servizziu nümeru 80. Ste lì i munta sciü pe'a valæ de Barestin fina aa burgæ de Bergalla, de dund'i ne vene turna indaré[137].

Notte

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte au testu
  1. ↑ Dicciu [bareʃ'tiŋ]; [bares'tiŋ] a Türan e in Carpe; [baɹεʃ'tiŋ] in Erli e a Castrevegliu, Bæistrìn a Löa e au Burghettu, Baestìn au Zeriæ e inti Pregiai, Balèstrìn in arbenganeṡe d'Arbenga[5], Balestrìn o Barestrìn in żeneṡe, savuneṡe e versu Finæ
  2. ↑ A Türan cunusciüu cumme Rian de Baresciun
  3. ↑ Giovanni Berruto de Zeva, agente du marcheṡe, dicciu u Prosperu.
  4. ↑ U s'è dimesciu daa carega
Notte bibliugrafiche
  1. 1 2 Varù Istat - Pupulaziun reṡidente ai 31 d'utubre du 2023.
  2. 1 2 3 (IT) Cumüna de Barestin, Statuto (PDF), in sce dait.interno.gov.it. URL consultòu o 7 arvî 2024.
  3. ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  4. ↑ (IT) Tabella dei gradi/giorno dei Comuni italiani raggruppati per Regione e Provincia (PDF), Lézze 26 agósto 1993, n. 412, Al. A, Agenzia nazionale per le nuove tecnologie, l'energia e lo sviluppo economico sostenibile, 01-03-2011, p. 151. URL consultòu o 3 màzzo 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zenâ 2017).
  5. ↑ (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, Nummi de sittè, paisi e lucalitè, in De tüttu in po', Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1996, p. 120.
  6. ↑ Zunino, 2015, p. 12
  7. ↑ Zunino, 2015, p. 13
  8. 1 2 Gallea & Lertora, 2005, pp. 10-11
  9. ↑ Zunino, 2015, pp. 12-13
  10. 1 2 3 4 Zunino, 2015, p. 16
  11. ↑ Ronco, 2000, Capitolo II. Romani di passaggio, p. 26
  12. ↑ Ronco, 2000, Capitolo II. Romani di passaggio, pp. 25-26
  13. ↑ Ronco, 2009, II. Le prime case, p. 17
  14. ↑ Ronco, 2009, III. Dal Burgus al Castrum, p. 21
  15. ↑ Ronco, 2000, Capitolo I. Caverne e dintorni, pp. 15-16, 19
  16. ↑ Ronco, 2009, II. Le prime case, p. 15
  17. ↑ Bogliorio, 2010, Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari, p. 13
  18. ↑ Ronco, 2000, Capitolo II. Romani di passaggio, pp. 20-24
  19. ↑ Ronco, 2000, Capitolo IV. Santi, monaci e imperatori, pp. 33-35
  20. ↑ Ronco, 2009, II. Le prime case, pp. 18-19
  21. ↑ Ronco, 2009, III. Dal Burgus al Castrum, p. 21
  22. ↑ Ronco, 2000, V. Torri e campanili, pp. 38-40
  23. ↑ Ronco, 2009, III. Dal Burgus al Castrum, pp. 21-22
  24. ↑ Bogliorio, 2010, Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari, p. 13
  25. ↑ Ronco, 2000, VII. La castellana di Zuccarello, pp. 54-56
  26. ↑ Amici del Borgo, 2011, Le origini del Marchesato di Balestrino, p. 15
  27. ↑ Ronco, 2000, VII. La castellana di Zuccarello, pp. 53-55
  28. ↑ Ronco, 2009, III. Dal Burgus al Castrum, p. 26
  29. ↑ Bogliorio, 2010, Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari, pp. 14
  30. ↑ Amici del Borgo, 2011, Le origini del Marchesato di Balestrino, p. 14
  31. ↑ Ronco, 2000, VII. La castellana di Zuccarello, pp. 54-55
  32. ↑ Ronco, 2000, VII. La castellana di Zuccarello, p. 55
  33. ↑ Ronco, 2009, III. Dal Burgus al Castrum, pp. 26-27
  34. ↑ Amici del Borgo, 2011, Le origini del Marchesato di Balestrino, p. 16
  35. ↑ Ronco, 2000, VIII. Dal Burgus al castrum, pp. 59-60
  36. ↑ Bogliorio, 2010, Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari, p. 15
  37. ↑ Amici del Borgo, 2011, Le origini del Marchesato di Balestrino, p. 15; Da Pirro II alla fine del secolo XVI, pp. 18-19
  38. ↑ Ronco, 2000, IX. "Idi di marzo" a Balestrino, pp. 62-68
  39. ↑ Ronco, 2009, IV. La notte dei pugnali, pp. 31-36
  40. ↑ Amici del Borgo, 2011, Da Pirro II alla fine del secolo XVI, pp. 19-20
  41. ↑ Ronco, 2000, X. Sottomissione e perdono, pp. 70-73
  42. ↑ Bogliorio, 2010, Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari, pp. 15-16
  43. ↑ Amici del Borgo, 2011, Da Pirro II alla fine del secolo XVI, p. 20
  44. ↑ (IT) Matteo Vinzoni, Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...], Archiviu de Statu de Zena, Setembre 1750.
  45. ↑ Ronco, 2000, XI. Convenzioni e statuti, pp. 74-75
  46. ↑ Ronco, 2000, XII. I banchieri spagnoli, pp. 85, 89
  47. ↑ Amici del Borgo, 2011, Il territorio del Marchesato nel secolo XVI, p. 26; I De Negri, pp. 37-41
  48. ↑ Ronco, 2000, XIV. Rumori di guerra, pp. 99-100
  49. ↑ Bogliorio, 2010, Capitolo III. I grandi e i piccoli avvenimenti del 1700, pp. 21-23
  50. ↑ Ronco, 2000, XVI. Il consegnamento, pp. 114, 118
  51. ↑ Ronco, 2009, V. Ottaviano il Magnifico, p. 46; VI. Un altro marchese assassinato, pp. 49-50
  52. ↑ Ronco, 2000, XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne, p. 124
  53. ↑ Ronco, 2000, XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne, pp. 124-131
  54. ↑ Ronco, 2000, XVIII. La battaglia di Loano, pp. 134-136
  55. ↑ Ronco, 2000, XVIII. La battaglia di Loano, pp. 136-139
  56. ↑ Ronco, 2009, VIII. Sei ore di morte, pp. 59-71
  57. ↑ Ronco, 2000, XVIII. La battaglia di Loano, pp. 137-138
  58. ↑ (IT) AA. VV., Costituzione della Repubblica ligure (1802), Żena, Stamperia Nazionale Strada Giulia, 1802, p. 156.
  59. ↑ (IT) Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic e Giovanni Assereto (a cüra de), Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte, Vul. I, Savuna, Cumün de Savuna, Dixembre 1993 [1824], p. 286.
  60. ↑ Ronco, 2000, XIX. Il nuovo comune, pp. 142-144
  61. ↑ Ronco, 2009, XII. Lo stradone, pp. 95-100
  62. ↑ Ronco, 2000, XIX. Il nuovo comune, pp. 145-147
  63. ↑ Ronco, 2009, XII. Lo stradone, pp. 93-95
  64. ↑ Ronco, 2000, XIX. Il nuovo comune, pp. 147-149
  65. ↑ Ronco, 2009, XIII. Il terremoto dell'87, pp. 101-102
  66. ↑ Ronco, 2000, XIX. Il nuovo comune, pp. 166-171
  67. ↑ Ronco, 2000, XXII. Addio vecchio Borgo, pp. 174-181
  68. ↑ Ronco, 2009, XXXII. Una speranza per il vecchio Borgo, pp. 267-272; XXXIII. Il Pizzo Ciresa e i "Sacri Monti", pp. 279-285
  69. ↑ (IT) Legge Regionale n° 24 del 4 luglio 2008, in sce federalismi.it. URL consultòu o 3 màrso 2026.
  70. 1 2 (IT) Balestrino, in sce araldicacivica.it. URL consultòu o 20 màrso 2026.
  71. ↑ (IT) Archivio Centrale dello Stato, Balestrino, in sce dati.acs.beniculturali.it. URL consultòu o 20 màrso 2026.
  72. ↑ Statistiche I.Stat ISTAT  URL cunsürtau u 30-12-2023.
  73. ↑ (IT) Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 13 frevâ 2026.
  74. ↑ (IT) I cugnommi ciü difüxi cumün pe cumün, Barestin, in sce cognomix.it. URL consultòu l'11 arvî 2024.
  75. ↑ (IT) Adolfo Panizzi, in sce chieracostui.com. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  76. ↑ (IT) Ronco Francesco, in sce edizionihelicon.it. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  77. ↑ (IT) Antonino Ronco giornalista e storico a 100 anni dalla nascita, in sce visitgenoa.it. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  78. ↑ (IT) Valeria Pretari, Lutto a Balestrino: morto il generale dei carabinieri Giuseppe Richero, in sce lastampa.it, 30 marzu 2021. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  79. ↑ (EN) Bishop Lino Panizza Richero, O.F.M. Cap., in sce catholic-hierarchy.org. URL consultòu o 2 arvî 2026.
  80. ↑ (IT) Chiesa di Sant'Andrea, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 23 màrso 2026.
  81. ↑ Di Gangi, 2021, Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo, pp. 116-117
  82. ↑ Di Gangi, 2021, Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo, pp. 85-89
  83. ↑ Di Gangi, 2021, Chiesa di San Giorgio campestre, pp. 64-85
  84. ↑ Di Gangi, 2021, Oratorio della SS. Annunziata (o di San Carlo), pp. 125-142
  85. ↑ (IT) Oratorio di San Carlo, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 24 màrso 2026.
  86. ↑ Di Gangi, 2021, Chiesa di Santa Apollonia, pp. 118-125
  87. ↑ (IT) Cappella di Sant'Apollonia, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 25 màrso 2026.
  88. ↑ Di Gangi, 2021, Chiesa di Sant'Antonio da Padova, pp. 143-147
  89. ↑ (IT) Cappella di Sant'Antonio, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 26 màrso 2026.
  90. ↑ (IT) Santuario di Monte Croce, in sce beweb.chiesacattolica.it.
  91. ↑ Di Gangi, 2021, Il patrimonio, pp. 47-49
  92. ↑ Amici del Borgo, L'Ospitale, p. 20
  93. ↑ Di Gangi, 2021, Il patrimonio, pp. 46-48
  94. ↑ Amici del Borgo, Oratorio vecchio dei Disciplinanti - poi ospedale, p. 18; Da oratorio dei Disciplinanti a ospedale dei Poveri, p. 19
  95. ↑ Amici del Borgo, Il Tribunale col Pilone, pp. 10, 15
  96. ↑ Amici del Borgo, Il Palazzo, pp. 9-10
  97. ↑ Di Gangi, 2021, Antiche Scuderie del marchese, pp. 62-64
  98. ↑ Amici del Borgo, Le scuderie o la Fabbrica, pp. 3-4
  99. ↑ Amici del Borgo, L'Ospitale, p. 1
  100. 1 2 Di Gangi, 2021, Il patrimonio, p. 49
  101. 1 2 Ronco, 2009, XVII. Le opere e i giorni, pp. 130-132
  102. ↑ Di Gangi, 2021, Il castello, pp. 50-55
  103. ↑ Ronco, 2000, V. Torri e campanili, p. 40
  104. ↑ Gallea & Lertora, 2005, I Borghi abitati, p. 115
  105. ↑ Gallea & Lertora, 2005, L'ambiente e il territorio della Valle, p. 36
  106. ↑ Ronco, 2000, XXII. Addio vecchio Borgo, p. 182
  107. ↑ (IT) Poggio Grande, Poggio Ceresa e Santuario di Monte Croce, in sce leo-trekking.blogspot.com, 8 marzu 2019. URL consultòu o 4 arvî 2026.
  108. ↑ (IT) SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 7 arvî 2026.
  109. ↑ (EN) Monte Ravinet - Rocca Barbena, in sce eunis.eea.europa.eu. URL consultòu o 7 arvî 2026.
  110. ↑ (IT) SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 7 arvî 2026.
  111. ↑ (EN) Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero, in sce eunis.eea.europa.eu. URL consultòu o 7 arvî 2026.
  112. 1 2 (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna, Vul. II, Türin, G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi, 1834, p. 33.
  113. ↑ (IT) Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic e Giovanni Assereto (a cüra de), Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte, Vul. I, Savuna, Cumün de Savuna, Dixembre 1993 [1824], p. 286.
  114. ↑ (IT) Luigi de Bartolomeis, Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi, Türin, Tipografia Chirio e Mina, 1847, p. 1270.
  115. ↑ Gallea & Lertora, 2005, I vecchi mulini, pp. 38-39
  116. ↑ Ronco, 2000, XIX. Il nuovo comune, p. 144
  117. ↑ Gallea & Lertora, 2005, Economia e società, pp. 121-131
  118. ↑ (IT) Biblioteca civica "Maria Ferrua Testore", in sce anagrafe.iccu.sbn.it. URL consultòu o 1º arvî 2026.
  119. ↑ Gallea & Lertora, 2005, Economia e società, pp. 133-135
  120. ↑ Amici del Borgo, Il Palazzo, p. 10
  121. ↑ Ronco, 2000, XIX. Il nuovo comune, p. 149
  122. ↑ Ronco, 2009, XXV. Qualcuno tra molti, p. 196
  123. ↑ (IT) Antonino Ronco, Glossario dialettale e fraseologia, in Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà, Żena, De Ferrari Editore, Lügliu 2000, pp. 185-191.
  124. 1 2 3 (LIJ, IT) Fiorenzo Toso, Il dialetto di Castelvecchio, in Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva, Arbenga, Litografia Bacchetta, 2022, pp. 153-159.
  125. ↑ (IT) Proloco de Barestin, Balestrino Unplugged, in sce visitbalestrino.it. URL consultòu o 1º arvî 2026.
  126. ↑ (IT) Proloco de Barestin, Storica Sagra di Balestrino, in sce visitbalestrino.it. URL consultòu o 1º arvî 2026.
  127. ↑ (IT) Balestrino Festa di San Giuseppe con falò, in sce youtube.com. URL consultòu o 7 arvî 2026.
  128. ↑ Ronco, 2009, XXV. Qualcuno tra molti, p. 192
  129. ↑ (IT) Proloco de Barestin, Le Memorie di Balestrino, in sce visitbalestrino.it. URL consultòu o 7 arvî 2026.
  130. ↑ Ronco, 2000, XXI. La "Belle Époque" e il Novecento, p. 170
  131. ↑ (IT) Balestrino celebra la Madonna della Guardia, in sce ivg.it, 30 austu 2012. URL consultòu o 7 arvî 2026.
  132. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ronco, 2000, XXII. Addio vecchio Borgo, p. 183
  133. ↑ Ronco, 2000, XIX. Il nuovo comune, pp. 146-147
  134. ↑ Ronco, 2009, XII. Lo stradone, pp. 93-95
  135. ↑ Ronco, 2000, XXII. Addio vecchio Borgo, p. 175
  136. ↑ Ronco, 2000, XV. Opere pie e lavoro festivo, pp. 109-110
  137. ↑ (IT) TPL Linea, LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano (PDF), in sce tpllinea.it. URL consultòu o 21 arvî 2026.

Bibliugrafia

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ætri prugetti

[modìfica | modìfica wikitèsto]

Liammi de föra

[modìfica | modìfica wikitèsto]
Contròllo de outoritæVIAF (EN) 158472888 · SBN (IT) TO0L003844 · LCCN (EN) n2003045136
Estræto da "https://lij.wikipedia.org/w/index.php?title=Barestin&oldid=269483"