Dialétto arbenganéize

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
De quésta pàgina a gh'è ascì 'na versción in Arbenganéize, véddi chi Sciaca chi pe andâ a-a pàgina
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno


Dialétto arbenganéize
Arbenganese
Âtri nómmiArbenganéize, Arbenghéize
Parlòu inItalia Italia
RegioînFlag of Liguria.svg Liguria
(Sann-a, Imperia)
Flag of Piedmont.svg Piemonte
(Cirixeua)
Parlànti
Totâle~10.000[1]
Clasificaçión
FilogéneziLéngoe indoeoropêe
 Itàliche
  Romànze
   Romànze òcidentâli
    Gallo-Romànze
     Gallo-Itàliche
      Lìgure
       Lìgure céntro-òcidentâle
        Arbenganéize
Estræto in léngoa
Diciaraçión universâle di dirìtti umâni, art. 1
Tütti i òmmi nàscian in libertài e i sun pàeggi in dignitài e dìriti. Sun dutài de raxun e de cusciènsa e l'an da fà l'ün cun l'àtru in pìna fraternitài.
Dialétto arbenganéize.png
Difuxón de l'arbenganéize, in celestìn e zöne de tranxiçión.

L'Arbenganéize (Arbenganese) o l'è 'n dialétto da léngoa lìgure parlòu prinçipalménte inta ciànn-a d'Arbénga e inta vàlle do sciùmme Arêuscia, apartenénte a-o coscì dîto grùppo do lìgure céntro-òcidentâle, do quæ o l'è a variêtæ ciù difûza.

Descriçión e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

O dialétto arbenganéize o l'è 'na de variêtæ ciù inportànti da léngoa lìgure parlæ inta Rivêa de Ponénte, aprêuvo a l'infloénsa storicaménte ezercitâ da-a çitæ ingòuna, pe tànto ténpo grànde sêde vescovîle e lìbero comûne, pónto de parténsa de vàrie vîe comerciâli vèrso o Piemónte.

Óltre che inta ciànn-a o l'è difûzo inte âtre vàlli satelitâri a quésta, cómme a vàl Nêva ò a za mensonâ vàlle Arêuscia. Vèrso levànte se pœ trêuva l'arbenganéize scìn a-o pàize de Borghétto, colònia medievâle de Arbénga fondâ into 1288, pe lasciâ dòppo o pòsto a di dialétti de tranxiçión co-o grùppo do lìgure centrâle. Vèrso sùd a gh'è o pasàggio a-o dialétto arascìn, co-o quæ se formàn i dialétti de tranxiçión parlæ inta vàlle do torénte Lerón. Ciù estéiza a l'è a prezénsa inte l'entrotæra, lóngo o córso do sciùmme Arêuscia, dónde se pœ trovâ l'arbenganéize scìn inta provìnsa de Inpéria, a l'altéssa do comûne de Çeie. Ina variêtæ streitaménte ligâ a l'arbenganéize a l'è parlâ into comûne de Montegròsso Ciàn de Læte ascì, pàize óltre o quæ e parlæ locâli prezentàn magioî infloénse da-i dialétti de l'inpériéize òpû, vèrso nòrd, de l'Ormeàsco, pàrte do grùppo do Lìgure alpìn. Vèrso nòrd són ascì riconducìbil a l'arbenganéize e parlæ da Vàl Nêva, méntre i dialétti da vàl Pennavaire e, a-o de la do còlle Sàn Benàrdo, de Garésce prezentàn 'na fòrte conponénte ingòuna, scibén che séggian de parlæ de tranxiçión.

Grafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cómme pe tànte âtre variànte da léngoa lìgure, pe l'arbenganéize a no l'exìste 'na grafîa tradiçionâle inta quæ trascrîve o dialétto scibén che in ténpi ciù recénti, co-a raxón de fisâ a parlâ de mòddo da conservâ 'na testimoniànsa scrîta, se són avûi di tentatîvi in tâ sénso.

Tra e vàrie propòste s'aregordàn, prezénpio, a grafîa adêuviâ da-o giornalìsta e poêta Vincenzo Bolia pe-e sò òpie[2], e quélla adêuviâ da Angelo Gastaldi into sò "Disiuna-iu Arbenganese", a ciù conplêta arecugéita de pòule into dialétto arbenganéize pe òua disponìbile.

Grafîa Bolia
Létie Soîn

IPA/AFI

Nòtte
A a
B b
C k/ʧ
D d
E e/ɛ e serâ/ e avèrta
F f
G g/dʒ
H mùtta
I i
Ï ij són do françéize "famille"
L l
M m
N ɱ/n/ŋ
O o/ɔ o serâ/o avèrta
EU ø són de eu françéize
OEU Œ són do françéize "coeur"
P p
Q k
R r
Ȓ ɹ són da r evanescénte
S s
z són da "s" de l'italian "rosa"
SC-C ʃ+ʧ són da pòula "sc-ciümma"
SSC ʃ són de l'italiàn "sci", rinforsòu
T t
U u
Ü y són da "u" françéize
V v
X ʒ són do françéize "jardin"
Z ts són de l'italiàn "pozzo"
Grafîa in u[3]
Létie Soîn

IPA/AFI

Nòtte
A a
B b
C k/ʧ
D d
E e/ɛ e serâ/ e avèrta[4]
F f
G g/dʒ
H mùtta
I i
Ï i: són da i alonghîa
L l
M m
N ɱ/n/ŋ
O o/ɔ o serâ/o avèrta
Ö ø són de eu françéize
P p
Q k
R r/ɹ ɹ vêgne de spésso òmésso ò indicòu tra paréntexi
S s
T t
U u
Ü y són da "u" françéize
V v
X ʒ són do françéize jardin
Z z són da "s" de l'italiàn "rosa"

Testimoniànse scrîte[modìfica | modìfica wikitèsto]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Dæto stimòu in sciâ bâze da popolaçión de l'àrea interessâ (inclûza quélla de àree de tranxiçión) e do dæto ISTAT in sciâ difuxón de léngoe regionâli, in perçentoâle, a-o 2015
  2. Bolia, 2015, pp. 18-21
  3. Adataménto da generâle grafîa in u a l'arbenganéize
  4. Ascì ê, co 'n són ciù cùrto

Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]