Dialettu arbenganese

AR	Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn

Arbenganese
Âtri nómmi	(ze) Arbenganéize, Arbenghéize, Arbenganeise
Parlòu in	Itàlia
Regioìn	Liguria ( Sann-a, Imperia) Piemonte (Àutu, Ci(r)ixöa de Garesce, Cravaüna)
Parlànti
Totâle	~10.000
Clasificaçión
Filogénexi	Lengue indueuropée  Italiche   Rumanse    Rumanse de punènte     Gallu-Rumanse      Gallu-Italiche       Lìgü(r)e        Lìgü(r)e du sèntru punènte         Arbenganese
Estræto in léngoa
Diciaraçión universâle di dirìtti umâni, art. 1 Tütti i òmmi i nàscen in libertè e i sun pa(r)eggi in dignitè e diritti. I sun dutèi de raxùn e de cusciènsa e i l'han da fà l'ün cun l'âtru in pìna fraternitè. (arbenganese sitadìn) Tütti i òmmi i nàscen in libertài e i sun pa(r)eggi in dignitài e diritti. I sun dutài de raxùn e de cusciènsa e i l'han da fà l'ün cun l'âtru in pìna fraternitài. (arbenganese fö(r)a de mü(r)aje)
Difuxùn de l'arbenganese, in selestìn e zòne de transisiùn.

L'Arbenganese (o ascì u dialettu d'Arbenga, in rife(r)imèntu au parlà sitadìn, arbenganéize in zenese) u l'è 'n dialettu da lengua lìgü(r)e parlàu pe'u ciü inta ciâna d'Arbenga e inte valè du sò entrutèra (Le(r)ùn, A(r)òscia, Pennavaire e Nêva), ch'u fa parte du cuscì dìtu grüppu du Lìgü(r)e du sèntru punènte, dund'a l'è a varietè ciü difüsa.

Sto(r)ia

L'arbenganese, cumme e âtre varietè da lengua lìgü(r)e, u s'è evulüu in scia base du latìn vurgâ e, prubabilmènte daa creasiùn da marca ale(r)amica e de quella ardüinica, cu'u rèstu du Punènte u l'ha cumensàu a evolvise cun di carateri soi. Pe' stu fètu chi u dev'êsse stètu üna de primme varietè a adutà a tipica palatisasiùn lìgü(r)e di grüppi latìn PL, BL, FL, alantu(r)a spantegâ numma fra a Rive(r)a de Punènte e u Bassu Munferàu. Cu'a sutumisciùn ai zenesi du 1251, cumm'u l'è capitàu pe'u rèstu da Rive(r)a, u l'è pe(r)ò cangiàu u codice de rife(r)imèntu, cu'e evulusiùi rivèi dòppu ch'i l'han purtàu a semejâse de ciü a quellu de Zena.

Scibèn che du bèllu rè(r)e, u parlà d'Arbenga u l'è ün di pôchi ch'e ghe sun de testimunianse scrìte fina da l'Etè de Mezzu, scibèn che inte di tèsti dunde lengua e grafìa e se mesccian au latìn. Ste testimunianse lì, ch'e rivan armenu dau Trexèntu, e sun cuntegnüe inte di papèi dife(r)ènti, cumme quellu du 1384 cun l'apaltu di travai pe' rangià u campanìn da catedrâle. Da sti scrìti i se vegghen zà pa(r)eggi trèti ch'i se destaccan dau parlâ de sitè cun in'impurtante tradisiùn lete(r)a(r)ia, survatüttu Zena e Savuna, e fina quarche caratere ch'u pà ligâse a quelli d'ancöi. Fra sti lì, de spessu a -r- primma e doppu de cunsunante a vegne scrìta -l-, int'in moddu scimile aa debulèssa generâle da -r- intervucalica ch'a se tröva au dì d'ancöi e che, inte de varietè arbenganesi de l'A(r)òscia, a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante. Presempiu u gh'è, defèti, flustum du 1362, palmi du 1382, plender e plumeramente du 1384 e in segultà ancù du 1511. Dau Quattrusèntu a s'è cunservâ ancù in'impurtante testimuniansa, in'u(r)asiùn aa Vèrgine du 1461, ch'a repìa u tìpu lete(r)a(r)iu de lòde a Ma(r)ìa du seculu de primma e che, a despetu di âtri scrìti du sò tèmpu, a presènta ina lengua ciütòstu sccetta e nu gua(r)i tuscanizâ, daa scritü(r)a in pò urdena(r)ia e infruensâ dau latìn, cun pa(r)egge ipercuresiùi cumme petimecto, facto, morcte, ecc ch'e sun segnu du cuntèstu pupulâre de dund'a l'è sciurtìa.

Levèi ste testimunianse ciü antìghe, besögna spetà pa(r)eggi seculi perché l'arbenganese, cumm'u l'è vegnüu au dì d'ancöi, u secce turna missu 'n sciü papê. E primme puesìe ch'a se fà de mensiùn, che pe(r)ò e se sun pèrse, i duve(r)ean remuntà ai ànni Trènta, scrìte daa mèstra Angioletta Romagnoli. A l'ürtimu, inti ànni Setanta, i sun sciurtìi i primmi libretti a stampa cun di cumpunimènti in arbenganese: du 1978 a gh'è l'Agendina Albenganese 1979 du Vincenzo Bolia mèntre du 1979 u l'è sciurtìu u Rime in dialetto ligure albenganese cun dui tocchi, I arbenganesi e Due lavande(r)e d’Arbenga i se saluan de mattin vixin a Senta, ch'i sun, inte l'urdine, du 1952 e du 1953, i ciü veggi a êsse mai pübrichèi. Du 2009 u l'è pe' cuntru sciurtìu u grande Disiunai"u Arbenganeṡe, de l'Angelo Gastaldi, u primmu pe' stu parlà, e, du 2025, in vucabula(r)iu du Vincenzo Bolia, cu'a primma gramatica scrìta de l'arbenganese.

Descrisiùn

U dialettu arbenganese u l'è üna de varietè ciü impurtanti da lengua lìgü(r)e a êsse parlèi inta Rive(r)a de Punènte, ligàu a l'infruènsa stu(r)icamènte esercitâ daa sitè ingàuna, pe' lungu tèmpu grande sêde vescuvìle e lìbe(r)u cumün, puntu de partènsa de traffeghi e de cumèrci versu u Piemunte. Au de là che inta Ciâna u l'è difüsu inte âtre valè d'in gì(r)u a sta chi, cumme a valâ du Nêva o a zà mensunâ valâ de l'A(r)òscia. Versu levante se pò truvà l'arbenganese fìn au paìse du Burghettu, culonia de l'Etè de Mezzu d'Arbenga fundâ du 1288, e inta valâ du Va(r)atèlla, pe' lascià, de dòppu, u pòstu a di dialetti de transisiùn cu'u grüppu du lìgü(r)e du sèntru.

Versu meridiùn u gh'è u pasaggiu au dialettu a(r)ascìn, ch'u furma di dialetti de transisiùn cun l'arbenganese parlèi inta valâ du scciümme Le(r)ùn. Ciü estesa a l'è a presènsa inte l'entrutèra, lungu u cursu du turènte A(r)òscia, dund'e se ponen truvà parlèi de stampu arbenganese armenu fìn a l'artessa du cumün da Cêve, zà inta pruvinsa de Impe(r)ia. In'âtra variante ligâ ciü de strêtu a stu parlà chi a l'è quella du paìse de Muntegrossu. De dòppu da Cêve, i ghe sun dialetti de transisiùn cun ciü infruènse de Impe(r)ia. Versu setentriùn i se incuntran i parlèi du grüppu Ligü(r)e arpìn, cumme l'urmeascu. Inte sta diresiùn chi i se trövan ancù di tràtti arbenganesi inte parlè de l'âta valâ du Nêva, mèntre i dialetti de l'âta valâ du Pennavaire (de Àutu e Cravaüna) i sun minimamènte infruensèi da l'urmeascu; de cuntru e frasiùi garescine de Ci(r)ixöa e de Vôte, sutt'au Piemunte ma intu versante lìgü(r)e da Còlla de San Benardu, e presentan 'na mescciü(r)a cu'u dialettu garescìn, avendughe pe(r)ò ina fòrte cumpunènte ingàuna.

Grafìa

Cumme pe' tante âtre varietè da lengua lìgü(r)e, pe' l'arbenganese a nu l'exìste 'na grafìa tradisunâle o ufisiâ pe' puêlu transcrìve; inti tèmpi ciü resènti i ghe sun stèti pe(r)ò di tentatìvi inte stu sensu, cu'a raxùn de preservà a parlâ.

Fra e divèrse prupòste e se ponen vegghe, presèmpiu, a grafìa duve(r)â dau giurnalista e puêta Vincenzo Bolia pe'e sò òpe(r)e e quella üsâ da l'Angelo Gastaldi intu sò Disiuna"iu Arbenganeṡe.

Grafìa Bolia

Létte(r)e	Sòi IPA/AFI	Nòtte
A	a
B	b
C	k/ʧ
D	d
E	e/ɛ	e serâ/ e avèrta
F	f
G	g/dʒ
H		mütta, cumme in italiàn
I	i
Ï	ij	són du fransese "famille"
L	l
M	m
N	ɱ/n/ŋ
O	o/ɔ	o serâ/o avèrta
EU	ø	són de eu fransese
OEU	œ	són du fransese "coeur"
P	p
Q	k
R	r
Ȓ	ɹ	són da r evanescènte
S	s
Ṡ	z	són da "s" de l'italiàn "rosa"
SC-C	ʃ+ʧ	són da pa(r)òlla "sc-ciümma"
SSC	ʃ	són de l'italiàn "sci", rinfursàu
T	t
U	u
Ü	y	són da "u" fransése
V	v
X	ʒ	són du fransése "jardin"
Z	z	són da s de l'italiàn "rosa", da lezze pa(r)eggiu a ṡ

Grafìa in u

Létte(r)e	Sòi IPA/AFI	Nòtte
A	a
B	b
C	k/ʧ
D	d
E	e/ɛ	e serâ/ e avèrta
F	f
G	g/dʒ
H		mütta, cumme in italiàn
I	i
Ï	i:	son da i lungâ
L	l
M	m
N	ɱ/n/ŋ
O	o/ɔ	o serà/o avèrta
Ö	ø	són de eu fransese
P	p
Q	k
R	r/ɹ	ɹ u vegne pa(r)ugge votte nu marcàu o indicàu fra pa(r)èntexi
S	s
T	t
U	u
Ü	y	són da "u" fransese
V	v
X	ʒ	són du fransese jardin
Z	z	són da "s" de l'italiàn "rosa"

Grafìa Gastaldi

Létte(r)e	Sòi IPA/AFI	Nòtte
A	a
B	b
C	k/ʧ
D	d
E	e/ɛ	e serâ/ e avèrta
F	f
G	g/dʒ
GGN	ɲ:	sòn de "gn" italiàn, rinfursàu
H		mütta, cumme in italiàn
I	i
Ï	ij	són do fransese "famille"
J	ʒ	són du fransese "jardin"
L	l
M	m
N	ɱ/n/ŋ
O	o/ɔ	o serâ/o avèrta
EU	ø	són de eu francese
OEU	œ	són du fransese "coeur", u se duve(r)a pe' marcà e c/g "dü(r)e" o inte sèrti âtri câxi
P	p
Q	k
R	r
"	ɹ	són da r evanescènte
S	s
Ṡ	z	són da "s" de l'italian "rosa", intervucalica
SC-C	ʃ+ʧ	són da pa(r)òlla "sc-ciümma"
SSC	ʃ	són de l'italiàn "sci", rinfursàu
T	t
U	u
Ü	y	són da "u" fransése
V	v
Z	z	són da "s" de l'italian "rosa", au prinsipiu de pa(r)òlle e inte sèrti âtri câxi

Moddi de dì

• Roa roa pe u cian che u marotu u porta u san
• Stüccu e pitüa fàn bèlla figüa
• Se e nìvure vén dau mâ pîa u bö e vaténe a cà, se e nivure vén da a muntàgna pîa u bö e và in campàgna
• Ciöve, baxîna, tütti i màtti vàn aa ma(r)ìna
• Carlevâ u l'è mortu, ciüccu cumme in pòrcu, u l'ha lasciàu ai sò fiöi stuchefìsciu e faxöi
• Vöia de travaiâ satim'adossu travàia ti che mi nu pòssu
• Stràsse cun stràsse, pigöggi cun pigöggi
• Ciöve, ciöve, e gaìne fan e öve

Testimunianse scrìte

Arbenganese d'Arbenga

• Nada Ricci Torri, Recampémule: raccolta di ninne nanne, filastrocche, giochi e scherzi in dialetto albenganese, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1977.
• Vincenzo Bolia, Agendina albenganese 1979 con quattro canzoni "tradotte" nel dialetto di Albenga, A(r)àsce, ALDA, Dixèmbre 1978.
• Nada Ricci Torri, ...e te ghe daggu a zunta!, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1981.
• Angioletta Romagnoli, Rime in dialetto ligure albenganese, Arbenga, Tipografia F.lli Stalla, 1986.
• Angioletta Romagnoli e Nadia Ricci Torri (prefasiùn de), Poesie di Angioletta Romagnoli, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1989.
• (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, Vecchi detti, motti ed espressioni degli Ingauni: Ricordi e ricerche, Arbenga, Delfino Moro, 1992.
• Vincenzo Dagnino, A funtana, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1995.
• (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, De tüttu in po'. Ricordi d'in arbenganese innamu"au du so paise, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1996.
• Marina Manieristi, Simonetta Maccioni e Giuseppe Marchini, In saccu de parolle, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 2005.
• (LIJ, IT) Angelo Gastaldi, Disiuna"iu Arbenganeṡe - Dizionario Albenganese, Arbenga, Tipolitografia F.lli Stalla, 2009.
• Vincenzo Bolia, Liguria e altre poesie nel dialetto ligure di Albenga, Zena, Nuova Editrice Genovese, 2010.
• (LIJ, IT) Vincenzo Dagnino e Ciso Risso (ilustrasiùi de), Farfalle. Poesie, Arbenga, Litografia Bacchetta, Utùbre 2011.
• Vincenzo Bolia, Pensceṛi… paṛolle, 3ª ed., Melegnàn, Montedit, 2015, ISBN 978-88-6587-5544.
• (IT) Vincenzo Bolia, Vocabolario del dialetto di Albenga, Vintimìa, Philobiblon, Utùbre 2025, ISBN 979-12-985789-0-6.

Varietè arbenganesi

• (LIJ, IT) Scö(r)a Elementâre d'Èrli, Filastrocche e proverbi in dialetto raccolti a Erli dagli scolari, in La ricchezza di Erli, n. 2, 1975.
• Angela Bruzzone, Cose da Türchi: raccolta di filastrocche, giochi, e scherzi, proverbi, modi di dire e soprannomi in dialetto cerialese, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1982.
• A Cumpagnia di S-ciancalassi, U gh'è de tüttu cumme a Zena. Soprannomi, proverbi, favole, filastrocche, modi di dire ed altro in dialetto toiranese, Löa, Tipografia Litografia Ligure, Lüju 1995.
• (LIJ, IT) Carlo Bartolomeo Usanna, Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga, Impe(r)ia, Amedeo, 2000.

Nòtte

Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

Bibliugrafìa

• (IT) Luciano Livo Calzamiglia, Preghiera alla Vergine di Anonimo albenganese - 1461 - Sanctisima Regina Maire de Dè (abstract), in Vetta, vol. 10, n. 2, 1979, p. 12.
• (IT) Luciano Livo Calzamiglia, Una preghiera alla Vergine di anonimo albenganese (1461) (abstract), in Rivista Ingauna e Intemelia, ns XXXIX, 1984 (ma 1986), pp. 47-49.
• (IT) Emilio Azaretti, Testi trecenteschi in volgare albenganese (abstract), in Rivista di studi liguri, vol. 51, n. 1-3, 1985.
• (IT) Fiorenzo Toso, Un capitolo in volgare dello Statuto di Apricale (1474). Appunti per una storia linguistica della Liguria occidentale in età tardo-medievale (PDF), in Intemelion. Cultura e territorio, n. 2, 1996.
• (LIJ, IT) Fiorenzo Toso, La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, Reccu, Le Mani, Nuvèmbre 2009.
• (IT) Vincenzo Bolia, Vocabolario del dialetto di Albenga, Vintimìa, Philobiblon, Utùbre 2025, ISBN 979-12-985789-0-6.

Ligammi de fö(r)a

• (IT) Vincenzo Bolia (a cü(r)a de), Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga, in sce liguria2000news.it, 10 dixèmbre 2010. URL consultòu l'11 seténbre 2024.
• (IT) Redazione Corsara e (relatû) Fiorenzo Toso, Il bacino fluviale del Centa: aspetti linguistici, in sce albengacorsara.it, 22 marsu 2019. URL consultòu l'11 seténbre 2024 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 màrso 2023).