Àutu
AR |
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese |
| Àutu cumüna | ||
|---|---|---|
| ||
 Panu(r)àmma du séntru de Àutu, cun u castéllu e a gêxa
| ||
| Localizaçión | ||
| Stâto |  Itàlia
| |
| Región |  Piemunte
| |
| Provìnsa |  Cuni
| |
| Aministraçión | ||
| Scìndico | Mauro De Andreis (lìsta sìvica Sempre più in Alto) da-o 14-5-2023 | |
| Teritöio | ||
| Coordinæ: | 44°07′N 8°00′E | |
| Altitùdine | 652 m s.l.m. | |
| Superfìcce | 7,46 km² | |
| Abitanti | 139[1] (31-8-2020) | |
| Denscitæ | 18,63 ab./km² | |
| Comùn confinanti | L'Âguia (IM), Cravaüna, Naxin (SV), Urméa | |
| Âtre informaçioìn | ||
| CAP | 12070 | |
| Prefìsso | 0174 | |
| Fûzo oràrio | UTC+1 | |
| Còdice ISTAT | 004005 | |
| Cod. cadastrâ | A238 | |
| Targa | CN | |
| Cl. scìsmica | zöna 3s (sismicitæ bàssa)[2] | |
| Cl. climàtica | zöna F, 3 016 GG[3] | |
| Nomme abitanti | autesi[n. 1][n. 2] | |
| Sànto patrón | San Michê | |
| Giórno festîvo | 29 setembre | |
| Cartografîa | ||
  Àutu | ||
 | ||
| Scîto ofiçiâ | ||
-Stemma.svg)
Àutu[n. 3] (Alto in italiàn) u l'è in cumün da pruvinsa de Cuni faciàu intu versante ligü(r)e, ch'u cunta 139 abitanti (dàtti agiurnài au 2020).
Geugrafìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Àutu u see tröva in Piemunte, inta pruvinsa de Cuni. U fa parte, assèmme a Castregiancu (SV), Naxin (SV) e Cravaüna, da Valâ du Pennavaire (scciümme ch'u nàsce a Cravaüna e che u se càccia inte Neva in Cixan). U l'è u primmu paise in Piemunte rivandu da Arbenga, scicumme ch'u se tröva, cumme pé Cravaüna, intu versante marittimu de Àrpi Ligü(r)i. U ciü tantu du teritò(r)iu de Àutu u se tröva in scia rìva scinistra du turènte, u l'è survastàu dau Munte Dubassu (1538 m) e u se tröva a 645 mêtri sciü u livellu du mâ. U l'è distante da Arbenga 25 chilometri e atretantu da Urmea.
Sto(r)ia
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra i 9000 e i 8000 ànni primma de Cristu l'ürtima glaciasiùn a l'axeva purtàu de pupulasiùi nomadi daa zôna padana a spustâse ciü in zü: ste gènte i da(r)àn poi u(r)igine ai Ligüri Antighi. Difatti da ste parte e sun stàe truvàe duzze lucalitàe dund'i sun stài truvài di reperti preisto(r)ichi, fra ste chi l'Arma du Stevanìn, l'Arma de Naxìn e e Grotte Came(r)e sun e ciü cunusciüe inta valâ.[6]
Àutu u vegne sernüu pe'a pusisiùn favu(r)ìa, grassie a 'na specie de terassa natü(r)âle ch'a vegniva a taju pe' tegnì sut'öggiu i pòsti a l'in gì(r)u. Ste pupulasiui e cummensavan a pijà de abitüdini cumme a pasturissia e l'alevamèntu. Intu seculu IX Àutu u passa sutta i te(r)itò(r)i de Bunifassiu du Vàstu. Sti sciti du periudu 1300-1320 i sa(r)àn duve(r)ài dai scignù(r)i de Savuna (poi regi(r)ài, grassie a in àttu, ai cunti Cepollini d'Arbenga) pe i avistamènti di Saracen ch'i invadevan e coste ligü(r)i dau mâ, propiu da stu mutivu u de(r)ive(r)ea u numme latìn de Altum, pe' vìa da pusisiùn agevule, ch'a suvràsta a valâ du Pennavaire.
Cu'u paìse de Cravaüna, ducca, u và a furmâ üna de castelanìe da marca arbenganese, che aa mòrte di Clavesana a finisce sutta ai marchexi du Carettu, zà scignù(r)i de Sücca(r)ellu. Sciben stu càngiu de prupietàe a famìa d'Arbenga a mantegne u feudu, aministrandulu pe' cuntu di marchexi, i l'e(r)an difatti velli chi i l'axevan fàu custruì u castellu de Àutu intu seculu XIV.
U paìse u resta in màn a sti chi fìn ch'u riva Napuleùn, quande intu 1796 u castellu u vegne derubàu dae trüppe fransexi e derucàu pe' in tòccu. U ve(r)u e propiu destacamèntu daa Ligü(r)ia u l'é(r)a avegnüu inte l'ànnu 1736, quande intu tratàu de Vienna, pe' via da guèra de sücesciùn pulàcca, u feudu u vegne 'catàu daa famìa du Savoia, entrandu cuscì intu Regnu de Sardegna.[7] Da chì u vegne parte dau 1861 du Regnu d'Italia, e intu 1946 da Repübbrica Italiana. I ürtimi cangiamènti a livellu du terito(r)iu i sun capitài du seculu XIX e e riguardan de ratelle cun Cravaüna pe'a zôna dund'u gh'è a funte de San Bertumê, situasiùn ch'u se n'è sciurtìu mantegnindu cumme cunfin a Ròcca Russa, che ancù aù a segna i termi de due cumünitàe.[8] Da marcà ascì i dife(r)enti episoddi de rexistènsa partigiàna intu mèntre da Segunda guèra mundiâle: in Àutu l'è stâ cantâ pe' primma 'otta, intu 1944, a cansun Fischia il vento du Megu (Felice Cascione), partigiàn ligü(r)e, mòrtu u mèximu ànnu inta lucalitàe de Cà Funtane, pôcu distante dau paìse.[9]
Abitanti
[modìfica | modìfica wikitèsto]Evulusiùn demugràfica
[modìfica | modìfica wikitèsto]Abitanti censìi[10]
Minu(r)ànse fu(r)èste
[modìfica | modìfica wikitèsto]Segundu l'ISTAT, a i 31 de dixembre 2014, in Àutu i ghe sun 2 rexidenti fu(r)èsti.
Pòsti de interesse
[modìfica | modìfica wikitèsto]U castéllu di Cepollini
[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Castéllu de Àutu
Vìsta de Àutu dau Castéllu di Cepollini
_01.jpg)
U scimbulu du paìse u l'è u castéllu di cunti Cepollini, custruìu intu 1320 pé u cuntrollu di te(r)itò(r)i fra a valle du Tàna(r)u e quella du Pennavaire. Culegàu in linia d'à(r)ia cun quellu de Aquila (inta valà de l'Aròscia) u l'ha raprezentàu in òttimu mecanismu de difesa pé u burgu de Àutu. Stu chi u l'è tra l'âtru ün di meju cunservài inta zona ingàuna, grassie survatüttu a 'n gròssu restauru avegnüu aa fìn du XIX seculu, doppu ch'u u l'é(r)a stàu derucàu intu periudu de Napuleùn. L'edifissiu u g'ha avüu ciü fasi de ampliamèntu, a ciü impurtante aturnu au 1400-1500, quande u pìa a furma definitìva de furtessa-rexidènsa, grassie ascì aa custrusiùn da lòggia e cun a 'zunta de e tùri a bàse reùnda.[11][12]
Architetü(r)e religiuse
[modìfica | modìfica wikitèsto]
A géxa de San Michê
U(r)atò(r)iu de San Bertumê
L'u(r)atò(r)iu de San Bastiàn
U santuà(r)iu da Madònna du Làgu
.jpg)
- Gexa de San Michê, datâ au XVII seculu, presènta ascì decu(r)asiùi du XIX seculu. Restau(r)â in tu 1753 grassie ascì a l'agiuttu de 'n pitû urmeascu, ciamàu Eugenio Arduino.
- U(r)atò(r)iu de San Bertumé: scùnsacrau. Ancöi duve(r)àu cumme museu 'n scia vitta du paizlse, u funsiuna ascì cumme sala pe'e mustre e pe' di cunvegni.
- U(r)atò(r)iu de San Bastiàn: vixin aa veggia via pe' Cravaüna, u cunserva de pitü(r)e du seculu XV, in tèmpu u l'é(r)a stàu in abandùn, ma au dì d'ancöi l'è stàu rangiàu.
- Santuà(r)iu da Madonna du Làgu: A 3 km dau paise, vixin a 'n laghettu natü(r)âle, u remunta au seculu XIX, u santuà(r)iu ciü növu u nàsce in cangiu de chellu ciü veggiu, àu scunsacràu. A zôna a l'è frequentâ scicumme ch'u gh'è ina lucanda da vixìn, ma u gh'è fina e tò(r)e pe'u pic-nic. D'in gì(r)u u gh'è ascì di sentê pe' caminâ inti boschi e ogni quande e vegnen fàe de ativitài cumme u parapendiu, e u rampignâse. U laghettu u l'hà in diametru de 15 mêtri, e u se sa(r)eva furmàu tèmpi du seculu XVII, de prubabile pe' na sliggia. In sciu lagu a se cònta ina lezènda in sce cumm'u se secce furmàu: segundu i abitanti du pòstu u sa(r)eva cumpa(r)ìu da in mumèntu a l'autru, a causa de 'n cuntadìn ch'u l'axeva cuntinuàu a travaià a tèra, sènsa da smèntu aa giurnâ de fèsta da dumenega. U sa(r)eva dunca 'na punisiùn du Segnù, ch'u l'axeva messu a bagnu u sò scìtu (cun véllu e e béstie) fandughe vegnì ina gràn bü(r)a.[13][14]
Architetüe civili
[modìfica | modìfica wikitèsto]- E casélle: antighe custrusiùi duve(r)àe cumme asustu dai pastùi, fàe de prìa, spantegàe pe'i boschi e i sciti dund'u s'andaxeva a scö.
Pitü(r)e
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Pitü(r)a pe' Felice Cascione: A l'ingressu du burgu, rivandu da Arbenga, u l'è stau dipintu da Francesco Del Casino intu 2005 pe' nu scurdâse du partigiàn du Portu (ciamàu U Megu), che ben u l'è restàu inta memò(r)ia da gènte du pòstu.
Ecunumìa
[modìfica | modìfica wikitèsto]L'ecunumìa du paìse a l'è basâ u ciü tantu sciü l'agricultü(r)a, grassie ae cultivasiùi a fàsce, l'alevamèntu e u tü(r)ismu.
Cultü(r)a
[modìfica | modìfica wikitèsto]Dialettu de Àutu
[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu u l'è de stampu arbenganese (Ligü(r)e de sèntru-punènte), ch'u se semeja a chellu de Castergiancu e a chellu de Naxin, pe' via di forti ligammi cu'a Rive(r)a. U nu gh'è grosse influènse piemuntexi. Pe' valurizà e tradisiùi lucâli intu 2016 u prugèttu de tupunumastica stò(r)ica savunese u l'ha pübbricàu, assemme au cumün, a màppa du teritò(r)iu du paìse cu'e denuminasiùi di sciti intu parlà du postu.[15]
Cüxina
[modìfica | modìfica wikitèsto]Scciancùi
[modìfica | modìfica wikitèsto]I scciancùi i sun in genere de pasta tipica da valâ du Pennavaire, cuscì ciamàu pe' êsse "taiàu mà" e dunca " a s-ciancùi", i se cundiscen pöi cun u brüssu, sciügu de càrne, pìstu o pòri.[16]
Aministrasiùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]_-_municipio.jpg)
| Periudu | Primmu sitadìn | Partìu | Càrega | Nòtte | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1º zugnu 1985 | 19 mazzu 1990 | Giuseppe Deandreis | Demucrassia Cristiana | Scéndegu | |
| 19 mazzu 1990 | 24 frevà 1994 | Enrico Deandreis | lista sivica | Scéndegu | |
| 24 arvì 1995 | 14 zugnu 1999 | Luigi Borghi | indipendènte | Scéndegu | |
| 14 zugnu 1999 | 14 zugnu 2004 | Luigi Borghi | lista civica | Scéndegu | |
| 14 zugnu 2004 | 22 frevà 2008 | Francesco De Andreis | lista sivica | Scéndegu | |
| 22 frevà 2008 | 26 frevà 2008 | Francesco D'Angelo | Cumisàiu prefetissiu | ||
| 26 frevà 2008 | 15 arvì 2008 | Francesco D'Angelo | Cumisàiu straurdinàiu | ||
| 15 arvì 2008 | 27 mazzu 2013 | Renato Sicca | indipendènte | Scéndegu | |
| 27 mazzu 2013 | 10 zugnu 2018 | Renato Sicca | lista sivica "Per continuare nella tradizione e nel rinnovamento" |
Scéndegu | |
| 11 zugnu 2018 | 14 mazzu 2023 | Renato Sicca | lista sivica "Per continuare nella tradizione e nel rinnovamento" |
Scéndegu | |
| 14 mazzu 2023 | in càrega | Mauro De Andreis | lista sivica "Sempre più in Alto" |
Scéndegu | |
Feste e fé(r)e
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Sagra di scciancùi, a se tegne tütti i ànni intu mese de lüju, dedicâ a sta qualitài e de pasta fresca prepa(r)â inta valà du Pennavaire.[17]
- Festa da Madònna du Làgu, intu santuà(r)iu cun u mèximu nòmme, particulâre a l'è a prucesciùn di cristi, chi i vegnen da gran parte di paìxi de vàlli d'Arbenga e dau bàssu Piemunte; a l'è d'antìga tradisiùn e a se tegne de lüju.[18]
- Radün inter-regiunàle di partigiài, in unû de Felice Cascione, u cunsciste inta vìxita au munumèntu dedicàu a U Mégu, vixìn a dunde l'é(r)a stàu massàu e in relatìvu rinfrescu, a se tegne d'estài, fra lüju e agustu.[19]
- Festa patrunâle de San Michê, ai 29 de Setembre.
- Festa de castagne (o de rustìe), i prìmmi d' utùbre.
Vie de cumünicasiùn
[modìfica | modìfica wikitèsto]U teritò(r)iu cumünâle u l'è culegàu cun Arbenga e Urmea grassie aa stradda pruvinsale SP216 (SP14 intu tràttu sutta a Savuna), ch'a traversa tütta a valâ du Pennavaire partindu da Arbenga pe' rivà aa Còlla de Cravaüna e ca(r)à a Cantaraina, au biviu da statâlee 28 da còlla de Nava. U traffegu de curiere u l'è servìu da l'aziènda de trasportu da Pruvinsa de Savuna, ch'a l'è a TPL Linea.
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- Nòtte au testu
- ↑ autexi inta valâ du Neva
- ↑ scarsamente duve(r)àu
- ↑ Scrìtu ascì Auto, Ótu in urmeascu[4], Aut in brigascu[5]
- Nòtte bibliugrafiche
- ↑ Dàtu Istat - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'agustu du 2020 (dàtu pruviso(r)iu).
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ (IT) Tabella dei gradi/giorno dei Comuni italiani raggruppati per Regione e Provincia (PDF), Lézze 26 agósto 1993, n. 412, Al. A, Agenzia nazionale per le nuove tecnologie, l'energia e lo sviluppo economico sostenibile, 01-03-2011, p. 151. URL consultòu o 3 màzzo 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zenâ 2017).
- ↑ (LIJ, IT) Giuseppe Colombo, Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian, Cengio, Litografia Fracchia, 1986.
- ↑ (LIJ, OC, IT) Roberto Moriani, La pastorizia transumante nelle Alpi Liguri. Endàa ën Bandìa, in Alle sorgenti del Tanaro. Tra storia e leggenda, Savigliano, Fusta editore, 2022, p. 263, ISBN 979-12-807-4920-8.
- ↑ (IT) Cumün de Àutu, Storia, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu l'8 òtôbre 2025.
- ↑ (IT) La storia di Alto tra dispute e controversie. Con Caprauna unici del Piemonte affacciati sul mare. Le ricerche di Bianco e Ciciliot, in sce trucioli.it, 7 lüju 2016. URL consultòu l'8 òtôbre 2025.
- ↑ (IT) Marco Bianco e Furio Ciciliot, Toponimi del Comune di Alto, in Progetto toponomastica storica, Vul. 33, Società Savonese Storia Patria, 2016, ISBN 88-85-86633-6.
- ↑ (IT) ANPI de Leca, Felice Cascione, in sce leca.anpi.it. URL consultòu l'8 òtôbre 2025.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu u 30-12-2023.
- ↑ (IT) Castello dei Conti Cepollini di Alto e Caprauna - CN, in sce piemonteexpo.it. URL consultòu l'8 òtôbre 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 24 seténbre 2021).
- ↑ (IT) Castello dei Conti Cepollini di Alto e Caprauna, in sce beniculturali.it, 14 arvì 2020. URL consultòu l'8 òtôbre 2025.
- ↑ (IT) Uste(r)ìa da Madonna du Làgu, Il contesto, in sce trattoriamadonnadellago.it. URL consultòu l'8 òtôbre 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 7 zùgno 2021).
- ↑ (IT) Cumün de Àutu, La leggenda del santuario della Madonna del Lago, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu l'8 òtôbre 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 3 dexénbre 2012).
- ↑ (LIJ, IT) Stefano Pezzini, Ecco le cartine con i toponimi storici di Alto, in sce liguriaedintorni.it. URL consultòu l'8 òtôbre 2025.
- ↑ (IT) Elisa e Stefano Pezzini, Gli Sciancui, una pasta di farina e acqua con pesto, bruzzo, carne o porri, in sce ivg.it, 21 lüju 2017. URL consultòu l'8 òtôbre 2025.
- ↑ (IT) Cumün de Àutu, Sagra degli Sciancui, in sce comune.alto.cn.it, 13 lüju 2019. URL consultòu l'8 òtôbre 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 6 zùgno 2021).
- ↑ (IT) Cumün de Àutu, Festa da Madònna du Làgu, in sce comune.alto.cn.it, 7 lüju 2019. URL consultòu l'8 òtôbre 2025 (archiviòu da l'url òriginâle o 6 zùgno 2021).
- ↑ (IT) Cumün de Àutu, Raduno interregionale partigiano in memoria di Felice Cascione, medaglia d'oro al valor militare autore della canzone "Fischia il vento", e di tutti i caduti per la libertà, in sce comune.alto.cn.it, 22 lüju 2019. URL consultòu l'8 òtôbre 2025.
Àtri prugètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Àutu
