Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize

Àutu

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Àutu
comun
Àutu – Stemma
Àutu – Veduta
Panuàmma du séntru de Àutu, cun castéllu e a géxa
Localizaçión
StâtoItalia Italia
RegiónRegione-Piemonte-Stemma.svg Piemonte
ProvìnsaCuneo
Aministraçión
ScindicoRenato Sicca (lìsta sìvica Per continuare nella tradizione nel rinnovamento) da l' 11-6-2018
Teritöio
Coordinæ:44°07′N 8°00′E / 44.116667°N 8°E44.116667; 8 (Àutu)Coordinæ: 44°07′N 8°00′E / 44.116667°N 8°E44.116667; 8 (Àutu)
Altitùdine650 m s.l.m.
Superfiçie7,46 km²
Abitanti139[1] (31-8-2020)
Denscitæ18,63 ab./km²
Comûni confinantiAquila (IM), Cravaüna, Naxin (SV), Urméa
Âtre informaçioìn
CAP12070
Prefìsso0174
Fûzo orâioUTC+1
Còdice ISTAT004005
Cod. cadastrâA238
TargaCN
Cl. sismicazöna 3s (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climaticazöna F, 3 016 GG[3]
Nomme abitantiautexi
Sànto patrónSan Miché
Giórno festîvo29 setembre
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Àutu
Àutu
Àutu – Mappa
Pusisiùn du cumün de Àutu inta pruvinsa de Cuni
Scîto instituçionâle

Àutu (scrìtu ascì Auto, in italiàn Alto e in dialettu Urmeascu Ótu) l'è in cumüne da pruvinsa de Cuni cun 139 abitanti.

Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Vìsta panuàmmica de Àutu

Se tröva in Piemunte, inta pruvinsa de Cuni. U fa parte da Valà du Pennavaire (s-ciümme c'u nàsce a Cravaüna e che u se càccia in tu Néva a Cixan), assèmme a Castregiancu (SV), Naxin (SV) e Cravaüna. L'è u primmu paise in Piemunte rivandu da Arbenga, truvànduse intu versante marittimu, cumme pé Cravaüna, de Àrpi Ligüi. A magiurànsa du teritòiu autese se tröva in scia rìva scinistra du cursu du s-ciümme, u l'è survastàu dau Munte Dubassu (1538 m.) e se tröva a 645 métri sciü u livellu du mà. U l'è distante da Arbenga 25 chilometri e atretantu da Urmea.

Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]

U castéllu di Cepollini

Tra i 9000 e i 8000 ànni primma de Cristu l'ürtima glaciasiun a l'axéva purtàu de pupulasiùi nomadi da a zona padana a spustàse ciü a sud: 'sté pupulasiui daiàn poi uiggine ai Ligüi; inta zona sun stae individuàe dúzze lucalitài dunde sun stai truvai di reperti paleulitici (Arma du Stevanin, Arma de Naxin e e Grotte Camere sun e ciù famuse in ta zona).[4]

Àutu u vegne cuscì selesiunàu pe a pusisiun favurìa, grassie a üna sórta de teràssa natüle c'a l'ea perfetta pe cuntrulà u teritoiu sircustànte. 'Ste pupulasiui cummensavan a pià de abitüdini "seminomadi", cun a pasturissia e l'alevaméntu. In tu XI seculu Àutu passa sutta i teritòi de Bonifiassiu u Vàstu. A zóna poi in tu 1300-1320 saià utilisà da i scignùi de Savùna (poi afidà, grassie a 'n infeudamentu ai cunti Cepollini de Arbenga) pe i avistamènti di Saraceni chi invadevan e coste ligüi da u mà: propiu da questu u deiveéa u numme latìn de "Altum", pé vìa da pusisùn favuìa, c'a suvràsta a valà du Pennavaire. Cun u paìse de Cravaüna, dunca, u và a custituì in unicu feudu, che a a mòrte di Clavesana u finisce sutta i marchexi du Carretto, zà scignùi du marchesàu de Süccaellu. Sciben questu càngiu de prupietài a famìa ingàuna a mantegne u feudu, aministrandulu pé i marchexi, i l'éan difatti velli chi i l'axévan fàu custruì u castellu de Àutu intu XIV seculu. U paìse u resta in màn a questi fìn a a l'arìvu de Napuleùn, quande intu 1796 u castellu u vegne deubàu dae truppe fransexi e in parte derucàu. U véu e propiu "destaccamèntu" da a Ligüia u l'éa avegüu inte l'ànnu 1736, quande intu tratàu de Vienna, presedènte aa restaurasiùn u feudu u vegne 'catàu da a famìa Savoia, intrandu poi intu Regnu de Sardegna.[5] Da chì u divegne parte dau 1861 du Regnu d'Italia, dau 1946 Repübbrica Italiana. I ürtimi cangiaménti a livellu terituriàle i sun avegnüi intu XIX seculu e e riguardan e dispute cun Cravaüna pé a zòna caraterizà da a fùnte de San Bertumé e dai terén lì d'atàccu, situasiùn risòlta cunscideandu cumme cunfin a Ròcca Russa, inpurtànte falesia che ancù aù a segna u cunfìn frai dui cumüi.[6] Da segnalà ascì diferenti episoddi de rexistensa partigiàna düante segunda guèra mundià: a Àutu l'è stà cantà pé a primma 'otta, intu 1944, a cansun Scigu(r)a u Véntu de Felixe Casciùn, mégu e partigiàn ligüe, mòrtu u stessu ànnu inta lucalitài de Càe Funtane, pòcu distante dau paìse.[7]

Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censìi[8]

Minuànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]

Segundu u ISTAT, a i 31 de dixembre 2014, a Àutu i ghe sun 2 rexidenti furèsti.

Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

U castéllu di Cepollini[modìfica | modìfica wikitèsto]

U scinbulu du paìse u l'è u castéllu di cunti Cepollini, custruìu intu 1320 pé u cuntrollu di teritòi fra a valle du Tanàu e quella du Pennavaire. Culegàu in linia d'àia cun quellu de Aquila (inta valà de l'Aròscia) u l'ha raprezentàu in òttimu mecanismu de difesa pé u burgu de Àutu. Quéstu u l'è tra l'àtru ün di méiu cunservài inta zona ingàuna, grassie suviatüttu a 'n gròssu restauru avegnüu a a fìn du XIX seculu, doppu c'u u l'éa stàu derucàu intu periudu de Napuleùn. L'edifissiu u g'ha avüu ciü fàsi de anpliamèntu, a ciü inpurtante aturnu au 1400-1500, quande u pìa a furma definitìva de furtessa-rexidènsa , grassie ascì a a custrusiùn da lòggia e cun a 'zunta de e tùri a bàse reùnda.[9][10]

Architetüe Religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Gexa de San Miché, datà au XVII secolo, presénta ascì decuasiùi du XIX seculu. Restauà in tu 1753 grassie anche a l'agiuttu de 'n pitù Urméascu, ciamàu Eugenio Arduino.
  • Uatòiu de San Bertumé: scùnsacrau. Ancöi duveàu cumme museu temporaneu 'n sce a vitta du paize, funsiùna ascì cumme sala pé e mustre e pé di cunvegni.
  • Uatòiu di San 'Bastiàn: vixin a-a végia via pé Cravaüna, cunserva afreschi du XV seculu; ancöi i l'è in parte abandunàu.
  • Santuàiu da Madonna du Làgu: A 3 km dau paise, vixin a 'n laghettu natüale, l'è risalènte au XIX seculu, l'udiernu santuàiu u nàsce pé sustituì quéllu ciü veggiu, àu scunsacràu. A zona a l'è frequentà anche grassie a üna lucanda li vixin , ma l'è ascì attressà pé pic-nic e l'è ideale pe u parapendiu, scalàe e camminàe in ti senté. U laghettu u l'hà in diametru de 15 métri, e u se saiéva furmàu aturnu au XVII seculu, prubabilmènte pé di muvimenti franuxi. A questu a l'è ligà a lezènda da sòa furmasiùn: segundu i abitanti du pòstu u saieva aparsu inaspetatamènte, a cauza de 'n cuntadìn c'u l'axeva cuntinuàu a travaià a tèra, nunustante a giurnà de fèsta da dumenega. U saieva dunca 'na punisiùn du Segnù, c'u l'axeva fàu inabissà u sò teren (assemme a véllu e ae béstie) cun ina gràn büàsca.[11][12]

Architetüe civili[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • E casélle: antighi ripài in pria di pastù, diseminài pé i senté de zone cùn a pastuìssia.

Pitüa[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Müà pé Felixe Casciùn: A l'ingressu du burgu, rivandu da Arbenga, l'è stau dipintu da Francesco Del Casino in tu 2005 u ricorda u partigiàn Inpeiese (ciamàu asci U Megu), ben ben rimastu in ta memoia da-a gente du pòstu.

Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'ecunumìa lucale a l'è basà prinsipalmente sciü l'agricultüa, grassie ae cultivasiùn a terassamenti, l'alevamèntu e u tuìsmu.

Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialettu Autese[modìfica | modìfica wikitèsto]

U dialettu parlàu l'è de stanpu arbenganese (Ligüe sentru-usidentàle), scimmile a quellu castregiànchin e a quellu de Naxin, pé via de forti culégamènti cun a rivea, anche a livellu stoicu. Nu sùn présènti derivasiùn piemuntexi.

Cüxina[modìfica | modìfica wikitèsto]

S-ciancùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

I s-ciancùi sun in genere de pasta tipica da valà du Pennavaire, cuscì ciamàu pé esse "taiàu mà" e dunca " a s-ciancùi", i se cundisciàn pòi cun u brüssu, sciügu de càrne, pìstu o pòri.[13]

Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

U municipiu
Perîodo Prìmmo çitadìn Partîo Càrega Nòtte
1º zugnu 1985 19 mazzu 1990 Giuseppe Deandreis Demucrassia Cristiana Scìndegu
19 mazzu 1990 24 frevà 1994 Enrico Deandreis lista sivica Scìndegu
24 arvì 1995 14 zugnu 1999 Luigi Borghi indipendènte Scìndegu
14 zugnu 1999 14 zugnu 2004 Luigi Borghi lista civica Scìndegu
14 zugnu 2004 22 frevà 2008 Francesco De Andreis lista sivica Scìndegu
22 frevà 2008 26 frevà 2008 Francesco D'Angelo Cumisàiu prefetissiu
26 frevà 2008 15 arvì 2008 Francesco D'Angelo Cumisàiu straurdinàiu
15 arvì 2008 27 mazzu 2013 Renato Sicca indipendènte Scìndegu
27 mazzu 2013 10 zugnu 2018 Renato Sicca lista sivica Per continuare nella tradizione e nel rinnovamento Scìndegu
11 zugnu 2018 in càrega Renato Sicca lista sivica Per continuare nella tradizione e nel rinnovamento Scìndegu

Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]

Sagra di s-ciancùi, a se tegne tütti i ànni intu mése de lüggiu, dedicà a questu genée de pasta fresca prepaà inta valà du Pennavaire.[14]

Festa da Madònna du Làgu, in te u santuàiu cun u stéssu nòmme, particulàre a l'è a prucesciùn di cristi, chi i vegnan da gran parte di paìxi de e vàlli arbenganexi e dau bàssu Piemunte, de antìga tradisiùn, a se tegne a lüggiu.[15]

Radün inter-regiunàle di partigiài, in unùe de Felixe Casciùn, u cunsciste inta vìxita au munumentu dedicàu a U Mégu, vixìn a dunde l'éa stàu 'massàu e in relatìvu rinfrescu, se tegne d'estài, fra lüggiu e agùstu.[16]

Festa patrunàle de San Miché, u 29 de Setenbre.

Festa de e castagne (o de e rustìe), i prìmmi de utùbre.

Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

U teritòiu cumunale l'è culegàu cun Arbenga e Urmea grassie a a stradda pruvinsale SP216 (SP14 in tu tràttu savunese), c'a traversa tütta a valà du Pennavaire partendu da Arbenga pé culegàse cun a Còlla de Cravaüna e da chì a a stràdda statale 28, da còlla de Nava. U traffegu de e curiere u l'è servìu da l'asiènda de trasportu da Pruvinsa de Savuna, TPL linea.

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Dato Istat - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'agustu du 2020 (dàtu pruvisòiu).
  2. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  4. (IT) Cumün de Àutu, a stòia, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  5. (IT) A stòia de Àutu, fra dispute e cuntruversie. Cun Cravaüna ünicu paìse "afaciàu in sce u mà" du Piemunte., in sce trucioli.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  6. (IT) A tupunumastica du cumün de Àutu, in sce storiapatriasavona.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  7. (IT) Felixe Casciun, ANPI de Leca, in sce leca.anpi.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  8. Statìstiche I.Stat - ISTAT;  URL consultòu o 28-12-2012.
  9. (IT) Piemunte Expo, u castéllu de Àutu, in sce piemonteexpo.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  10. (IT) Scheda du castéllu de Àutu, in sce beniculturali.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  11. (IT) Usteìa da Madonna du Làgu, l'anbiènte, in sce trattoriamadonnadellago.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  12. (IT) A lezenda da Madonna du Làgu, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 3 dexénbre 2012).
  13. (IT) A a descuvèrta di s-ciancùi, in sce ivg.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
  14. (IT) A sàgra di s-ciancùi, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 66 zùgno 2021.
  15. (IT) Festa da Madònna du làgu, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 66 zùgno 2021.
  16. (IT) Incuntru a a memòia de Felixe Casciùn, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 66 zùgno 2021.

Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]