Dialéttu priéze

PR	Sta pagina chi a l'è scrita da Prìa

Parlâ da Prìa
Âtri nómmi	Dialéttu priéze (IT) Dialetto pietrese
Parlòu in	Itàlia
Parlòu in	Liguria ( Sann-a)
Clasificaçión
Filogénexi	Léngue indoeurupêe  Itàliche   Rumànze    Romànze òcidentâli     Gallu-Itàliche      Lìgüre       Lìgure céntro-òcidentâle        Priéze
Estræto in léngoa
Tütti i ommi i nàscian in libertê e i sun paéggi in dignitê e dirîti. I sun dutê de raxùn e de cusciénsa e i l'han da fâ l'ün cun l'âtru in pìna fraternitê.
A màppa du parlâ da Prìa, cun in blö u parlâ sitadìn, in selestìn e zone de infruénsa

U Parlâ da Prìa (o ascì dialéttu priéze, scrîtu segundu a grafìa Accame dialéttu priéṡe, in zenéze Dialétto prïeize, in italiàn Dialetto pietrese) u l'è in dialéttu de genere ligüre du séntru-punénte (mêxima famìggia du dialéttu d'Arbenga e du Finâ) parlòn a-a Prìa e in-ti paîzi d'in gìu.

U g'ha di trêti carateristichi ch'i remandan a-e parlê du gruppu sentrâle, tantu che, insémme cun quéllu de Löa, u l'è da cunsciderâ l'è in parlâ de tranzisiùn cun sti chi.

Descrisiùn e stoja

U dialéttu da Prìa a l'è üna de varietê da léngua ligüre parlê in-ta Rivêa de Punénte, ciǜ che in-tu mêximu cumǜn da Prìa u l'è parlòn asci in-te tütta a vaâ du Marémula, cu-i paîzi de Giüsténixe, du Tû e de Magiö, ch'i g'han e sö particularitê. Quéllu da Prìa u l'è in parlâ de tranzisiùn ch'u se sumeggia cun quéllu de Zena e de Savùna, scicumme che a zona a gh'à avüu ina grossa infruénsa da parte da Repübbrica de Zena, survatüttu fra u 1325 e u 1797, quande a sitê a l'êa sede du capitanòn lucâle, che u cunprendêva ascì Tuiàn, Buisàn, Borzi e Veéssi, ciǜ e frasiùi de Ransci da Prìa e de Vèrxi (o ascì Versci) de Löa.

Spartisiùi

• Dialéttu da Prìa: a l'è a parlâ sitadîna, parlâ in-tu veggiu, mentre che in-tu tòccu da sitê a-u de là du Maémua, versu u Sucursu, u cuménsa u cuntattu cu-u parlâ de Borzi, che cumunque u resta ben vixìn in-ta còcina.

• Dialéttu de Giüsténixe: ch'u cunserva de ciü di trêti arcaichi, cun de diferénse fra ina burgâ e l'âtra, u mustra a velarizasiùn da a tonica, marcâ cumme <ô>, u lescicu u se vixina ascì cu-i dialétti da Vāatèlla (ch'i se sumeggian de ciü a-i dialétti de valê d'Arbenga) e de Bardenéi (èrta Burmia).

• Dialétti du Tû e de Magiö: influensê da quéllu da Prìa, i mustran di trêti tipichi, turna despaéggi a segunda du postu, ün di ciü grossi càngi u l'è u truncâ di participi in -òn (ch'i vegnan in -ò).

Grafìa

Cumme pé âtre varietê de léngua ligüre a nu a l'exìste ina grafìa ch'a secce da tütti recunusciüa: u gh'è stêtu diferénti moddi de scrîve u dialéttu, cun de pruposte ch'e l'êan partîe da-u Giacomo Accame, fin a l'ürtima versciùn ch'a l'è sciurtîa pe'a pübbricasiùn du disiunâiu Prìa du 1999, scrîtu da lê in persùna cun l'arenbu du cumǜn da Prìa, doppu êsse stêtu zà l'autû de quéllu du 1981. I travàggi fêti de stu periudu i se mustran in acordiu cun quelle che e sun e regule döveê da-a Cunsürta Ligüre pe-u Vucabulâiu de Parlê Ligüri, inbastîe pochi anni primma, a partî da-u Cunvegnu de Sanremmu, du 1976.

Grafìa Accame (1980)

A l'è a primma grafìa döveâ da Accame, in-te l'anbitu du sö travaggiu sciurtîu du 1980, ciamòn "Pietra Ligure com'era...", cun in grossu spassiu dedicòn a-u parlâ da Prìa, cun moddi de dî, zöghi, e stòje da tradisiùn du postu. A mustra ancù di trêti ancùn vixìn a-u moddu de scrîve a-a zenéze.

Grafìa "tradisiunâle"

Lettie	Sönnu	Ezempi	Notte
A	a	avertu
AE	ɛː	aegua	E bén larga e trascinâ
B	b	baggiu
C	k/ʧ	cian cheuxe	Sönnu da c düa o dûse
Ç	s	çestin	Sönnu da s aspia (cumme quélla de sedia) da döveâ dunde in italiàn u ghe sajéva ce - ci
D	d	donna
E	e/(ɛ)	lellua persigu	Strêta e serâ, levòn quande aprövu u gh'è a r ciǜ 'n âtra cunsunante; avanti a l, s, t de tantu larga cumme strêta (es. bèllua / léllua)
EU	ø	ancheu	Sönnu de "eu" franséze
F	f	figüa
G	g/ʤ	gattu gente	Sönnu da g düa o dûse
GN	ɲ	legnu
H	-	ancheu	Mütta
I	i	issâ
Ï	i:	spassuïa	Sönnu da i ciǜ carcòn, inti gruppi de due vucâli
J	j	-	I semicunsunante (rèa)
L	l	lasciâ
M	m	tempu	Ascì seguîa da -p e -b
N	n	ninte
O	ɔ (/o)	ochin	o in genere larga e avèrta
P	p	prüxe
Q	k(w)	quartu
R	r	rattu
S	s/z/ʃ	sücca présümin inciastru	Sönnu da s aspia avanti de vucâli, se intu mézzu de paòlle a vegne dûse; cun aprövu 'na cunsunante a vegne dîta cumme sc
SC	ʃ	büscu
SCC	ʃ+t͡ʃ = ʃʧ	scciümaea	Se u grupu sc u g'ha de doppu 'na c dûse
T	t	testa
U	u/w	uùccu
Ü	y	rüzze	Sönnu da "u" franséze
V	v	vin
X	ʒ	maxé	Sönnu da "j" françeize
Z	z/z:	cianze gazzana âze	Sönnu da s dûse, a l'inprinsippiu da paòlla, tacòn a 'na cunsunante o dunde rinfursòn

Grafìa Accame (1981)

A grafìa döveâ da Giacomo Accame in-tu Disiunâiu da Prìa du 1981, scrìtu in culaburasiùn cun Giulia Petracco Sicardi, ch'a cunscidera, in azùnta a-a grafìa italiàna, e léttie j, ö, ṡ, ü, x. U moddu de döveâle u l'è paéggiu a quéllu du travaggiu de primma, cu-a nuvitê da <ö> a-u postu da <eu> e da <ê> a raprezentâ u gruppu <ae>.

In cangiu da z a vegne scrîta a ṡ, ch'a funsiùna cumme distinsiùn fra a "s" sunora e quélla surda (paéggia a rosa italiàna a primma, cumme serpente in-ta segunda maînea), da végghe dunca che a "z", a diferensa de l'âtru moddu a vegne lasciâ perde. A léttia q a se dövea sulu in-te di câzi particulâri, de lungu a végne sustituìa cun a c (pé ezémpiu "cuélli" a-u pòstu de "quélli"). A diferénsa de prìmma u se limita a prezénsa di dùi balìn sùrva (diérezi) e vucâli, levòn che pe-a "e" e a "i" (e dunca scrîte ë, ï) a mustrà in iato, cu-a separasiùn da prununsia de vucâli.

Grafìa du disiunâiu (1999)

Léttie	Sönnu IPA/AFI	Nòtte
A	a
B	b
C	k/ʧ
D	d
E	e/ɛ	e serà/ e avèrta; senpre avèrta primma da létia <r>
F	f
G	g/dʒ
H		mütta, cumme in italiàn
I	i
J	i:	sönnu da i ciǜ lungu, fra dùi vucàli
L	l
M	m
N	ɱ/n/ŋ
O	o/ɔ	o serà/o avèrta
Ö	ø	són de eu fransese
P	p
Q	k
R	r
S	s
SCC	ʃ+ʧ	sönnu da paròlla "scciaî"
T	t
U	u
Ü	y	sönnu da "u" franséze
V	v
X	ʒ	sönnu du fransése "jardin"
Z	z	sönnu de l'italiàn "rosa"

Asénti

E regule de ciǜ ch'e sun leghê ai asenti in-ta grafìa de stu dialéttu e sun elenchê chi sutta:

• L'aséntu circunflessu se dövea pe-i sönni vucàlichi lunghi, quande a gh'è a "o" a pö ésse de sönnu avèrtu o seròn.

• I sönni vucalichi de léttie a, i, u e ü i önan de spéssu l'aséntu grâve (à, ì, ù, ǜ), u nu l'è puscìbile mette l'aséntu grâve in-te âtre vucâli.

• E vucàli lunghê, ch'u nu ghe cazze l'aséntu (atone) e prezéntan 'na linea surva. (ā,ē,ī,ō,ū).

Paragùi e âtre carateristiche

Sta-chi a l'é üna tabella cun di cunfrùnti cun de âtre varietê du ligüre du séntru punénte (arbenganéze e finaléze), ciǜ u zenéze, du grùppu sentrâle.

Priéze	Arbenganéze	Finaléze	Zenéze (grafìa ufisiâle)
Arbicòccu Bricòcculu	Ba(r)icòccu	Bricoculu Armugnìn	Bricòcalo Armognìn
Cuxina	Cuxìna	Cuxìna	Cuxìnn-a
Mercòn	Mercàu	Mercô	Mercòu
Mezǜa	Mezüa	Mesura	Mezûa
Palu	Pà(r)u	Pôlu	Pâlo
Sciügamàn Picagétta	Sciügamàn Picagetta	Sciǜgaman Picaiétta	Sciugamàn Picagétta
Pùisciu Pùixu	Puxu	Arböia	Poîscio
Scciümêa	Scciümè(r)a	Sciüméra	Sciùmme
Sèrne	Sèrne	Serne	Çèrne Scélie
Strosciòn	Strusciàu	Strusciùn Strusció Strusciou	Strosciòu

Sufissi

Sta tabèlla chi a mustra a variasiùn di sufissi in-te varietê pigiê in cunsciderasiùn.

Priéze			Arbenganéze	Finaléze	Zenéze	Sufissu Italiàn
A Prìa (sentru)	Giüstexine	U Tû e Magiö
-siùn	-siùn	-siùn	-siùn	-siùn	-çión	-zione
Stasiùn, asiùn, dunasiùn			Stasiùn, asiùn, dunasiùn		Staçión, açión, donaçión	Stazione, azione, donazione
-ê	-ê	-ê	-ài	-é	-æ	-à
Varietê, felisitê, sitê			Varietài, felisitài, sitài	Varieté, felisité, Sité	Varietæ, felixitæ, sitæ	Varietà, felicità, città
-îna	-îna	-îna	-ina	-ina	-inn-a	-ina
Cuxîna, fursîna, pîna			Cuxìna, fursìna, pìna		Coxìnn-a, forçinn-a, pìnn-a
-òn		-ò	-àu	-ùn -ó -ou	-ou	-ato
Mercòn, rigòn, bagnòn		Mercò, rigò, bagnò	Mercàu, rigàu, bagnàu	Mercùn/mercó/mercou rigùn/rigó/rigou bagnùn/bagnó/bagnou	Mercou, rigou, bagnou	Mercato, rigato, bagnato

Vèrbi

Cumme in âtre varietê ligüri ghe sun quattru cuniugasiùi, che e sùn -â (andâ), -ê (savê), -e (crêsce), -î (finî). A furma riflescîva a se cunpûne cun a zunta de -âse a-a furma de l'infinîu (retiâse, inpegnâse) pe-a primma cuniugasiùn, pe-a segunda, a tersa e a quarta u ghe vö u -ise (piaxêise, scrìvise, cunvertîse), u moddu a l'indicatîvu u prezènta sulu i tenpi prezénte e passòn pròscimu (inbastîu cun u particippiu), mèntre âtre furme passê e nu sun mài existîe o e sun chéite föa de l'üzu.

I particippi ciǜ cumǜi i sun uriginê cun a fùrma -òn, ma ghe sun de diferenti ecesiùi, difatti quarche vèrbu da I cuniugasiùn u fùrma u particippiu passòn cumme -êtu (andêtu, fêtu), mentre pe-a segunda e se incuntra de lungu a fùrma -üu, mèntre tèrsa e quàrta persùna e sun iregulâri.

Agetìvi

I agetìvi i se furman cun quattru diferenti terminasiùi puscibili, a primma cun -a (a-u feminîle) e -u (maschîle), chi i diventan -i e -e a-u plürâle. A segunda a resta invariâ, cun a sula furma in -e pé tütte e varietê. E âtre dùi e sun mênu frequenti, cumme -un/-una (de suvénte in-tu sènsu acrescitîvu) e a fùrma -ê a-u maschile, invariâ a-u plürâle, ch'a divegne a-u feminile -a, ciǜ -e (plürâle)

Furmasiùn du plürâle

Nummi

U plürâle di nummi u se furma de lungu metìndu a-a fûrma scingulâre 'na "i" (èrbu-èrbi), in âtri cazi sta-chi a végne invece zunta (mü-müi). I nummi femininli chi g'han a fìn in a o â, i diventan e o ê (fêa-fêe). I restan invariê i nummi che a-a fìn i g'han e o ê.

Sufissi

Inti sufìssi vìsti primma u priéze a-u plürâle u se cunpôrta in te stu moddu chi.

Priéze	Arbenganéze	Finaléze	Zenéze	Sufissu Italiàn
-siùi	-siùi	-siòi -siuèi -siui	-çióin	-zioni
Stasiùi, asiùi, dunasiùi	Stasiùi, asiùi, dunasiùi	Stasiòi, asiòi, dunasiòi	Staçióin, açióin, donaçióin	Stazioni, azioni, donazioni
		Stasiuèi, asiuèi, dunasiuèi
		Stasiùi, asiùi, dunasiùi
-ê	-ài	-è	-æ	-à
Invariòn (u nu cângia)
-îne	-ine	-ine	-inn-e	-ine
Cuxîne, fursîne, pîne	Cuxìne, fursìne, pìne		Coxìnn-e, forçinn-e, pìnn-e
-ê	-ài	-òi	-æ	-ati
Merchê, righê, bagnê	Mercài, rigài, bagnài	Mercòi, rigòi, bagnòi	Mercæ, rigæ, bagnæ	Mercati, rigati, bagnati

Testimuniànse scrîte

Targhe in-ta Véggia Prìa

• 
  A targa da Ciassa du Fossu
• 
  U Cartellu du carugettu di Muin
• 
  A Salita de Santanìn o de Santa Cataîna
• 
  Cartéllu da Ciassa da Nunsiâ
• 
  Targa in-tu Caruggiu di Crôvi
• 
  A Stradda da stasiùn, targa
• 
  Targa dialetâle da Stradda di Cianê
• 
  Targa du Caruggiu du Mercòn
• 
  Cartéllu du Caruggiu de Mezzu
• 
  Targa de Darê pâ mü

Pé mantegnî a varietê lucàle u cumǜn da Prìa u l'ha inserìu in-te tütti i carùggi du burgu (divìzi fra i riui Nunsià, Fossu, Ciassa Veggia e Ajetta) targhe e cartélli in-tu parlâ, cun nummi lighê a-a tradisiùn lucâle, de lungu diferénti rispettu a-u numme italiàn.

Opére

• Enrico Laganà, Moddi de dî â Pria, edisiún de Savùna, La stampa, 1976.
• G.Accame, G.Petracco Siccardi, Disiunâiu de Prîa, Savùna, Centro Storico Pietrese, 1981.
• Maria Grazia Bottaro e Caterina Dell’Erba, ’na reùnda de puesìe, A Prîa, Centro Storico Pietrese, 1982.
• G. Accame, U zögu da chìna, Zena, 1989.
• G.Accame, Antulugîa de 'n paîze. A Prîa. Stoja, fulkûre, dialéttu, tradisiùn e futugrafîe, U Sejâ, Tipugrafîa Ligüre, 1989.
• G.Accame, U cunfögu (1978-1981), A Prîa, Centro storico pietrese, 1992.
• G.Accame, Disiunâiu Italian-Priéze, Savùna, Cumüne da Prîa, 1999.
• Lorenzo Magliano, Puesìe da Prìa, A Prîa, Centro storico pietrese, 2005.
• Lorenzo Magliano, Âtre sinquànta puesìe da Prìa, A Prîa, Centro storico pietrese, 2006.
• G.Accame, Disiunâiu de Prîa (agiurnòn), Savùna, Centro Storico Pietrese, 2007.
• Gianni Nari de Borzi (u Piullu), Moddi de di da Rivea de Punente: dialettu de Borzi e da Prîa, Borzi e Véessi, Centro storico culturale di San Pietro, 2010.(testi e redasiùn de Gianni Nari; disegni de Loredana Bagnasco e Loredana Falletta; futugrafîe de Edoardo Toni; azunta A lezenda du piràta e A bella borzina, cuniugasiùn di verbi ausiliari).

Nòtte

Nòtte a-u testu

Nòtte bibliugrafiche

Vûxe curelê

• Dialéttu arbenganéze
• Dialéttu finaléze
• Ligüre de séntru-punénte

Culegaménti estèrni

• (IT, LIJ) Disiunâiu du dialéttu priéze (Italian-Priéze), in sce yumpu.com. URL consultòu o 4 agòsto 2021.
• (LIJ, IT) Disiunâiu du dialéttu priéze (Priéze-Italiàn), in sce yumpu.com. URL consultòu o 4 agòsto 2021.