Questa pagina a l'è scrita in savuneize

Dialétto ormeàsco

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
SV
Questa pagina a l'è scrita in savuneize


Dialétto ormeàsco
Âtri nómmiDialettu urméascu
Ulmioscu
Dialettu ulméascu
Parlòu inItalia Italia
RegioînFlag of Piedmont.svg Piemonte
(Ormea)
Parlànti
Totâle~500/700
Clasificaçión
FilogéneziLengoe indoeuropee
 Grùppo Italico
  Romànse
   Òcidentâli
    Galloromànse
     Galloitaliche
      Lìgure
       Lìgure alpìn[1]
        Ormeàsco
Estræto in léngoa
Diciaraçión universâle di dirìtti umâni, art. 1
Tüci i omi noscìan in libeltòa e sun üguoli in dignitoa e droiti. Sun dütoi de ražun e de cunsciensoa e liošci an da foa ün cun r'outru in tücia fratérnitoa.
Mappa provincia IT-CN Ormea.png
Poxiçión do pàize de Ormea

U dialettu urméascu (ascì dialettu ulméascu, in zeneize dialétto ormeàsco, in te a variante lucale ulmioscu e in italian Dialetto ormeasco o ormeese) l'è 'na variante da Lengua Ligure che a fa parte du Ligure Alpìn (stessa famìa du Brigašc e du Garescìn).

G'ha de inflesciùi derivae da u dialettu brigašc e da quellu de l'Ata Valle Areuscia (Ligure çentru-ucidéntàle), pé questu l'è in dialettu de transisiùn.[2]

Descrisiùn e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]

E urigini de questu dialettu sun légàe a-a pusisiùn strategica du paìze de Urméa, cumme pé u rèstu de l'ata valle du Tànau, postu de incontru u Piemunte e-a Liguria, da i fòrti legàmmi cùn a Rivéa de Punènte, suviatüttu cun e çitài de Impeia e de Arbenga, cun a parlà che a l'è bén influènsà da u dialettu da valà de l'Areuscia, de transisiùn tra u dialettu arbenganeise e quellu portorin (ch'i fàn parte du Ligure çentru-ucidéntàle) mésciàu cùn infleçiùn da lengua piemunteise, brigasca (difatti a frasiùn de Viüsèna a fa parte da Tèra Brigašca) nu mancàn ascì derivasiùn di dialetti de l'ata valà du Pennavaire (Àutu e Cravaüna); presènti ascì de tracce valbórmideixi in tu léscico, pé vixinànsa cùn e zone de Carizan.

Ancheu l'è parlau da a 'na bòna parte da pupulasiùn d'Urmea, anche se nu ghe sùn stimme ufiçiàli in sce u nùmeru de i parlànti. L'è ésclùza a frasiùn zà ménsciunà de "A Viüsena" (Viuzena in Brigašc) dunde se pàrla u brigascu, dialettu du Lìgure Arpin.

Grafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Au muméntu nu l'existe 'na grafìa uficiàlmènte ricunusciüa, quésta cumpunènte l'è infatti spéssu au cèntru de dibattiti, pé sércà de sarvaguardà u dialettu cùn 'na cudificasiùn ciù senplificà, sènsa particulari ségni azuntivi.

Ghe sùn stàe cuscì diférénti pröve de scritüa de questa parlà: u primmu studiusu c'u-u l'ha pruvàa a scrìve l'è stàu Bernard Schädel, duvéàndu 'na grafìa funetica, séguìu pòi da lgnazio Giacomo Pelazza, ségundu ina cudificasiùn ciù scimile a-a grafia italiana. Inpurtante ascì a grafia üzà da Giuseppe Colombo, pé u disiunàiu "Italian-Ulmioscu Ulmioscu-Italian".[3]

Grafia do Rizzo[modìfica | modìfica wikitèsto]

Chi de séguitu a cudificasiùn du dialettu urméascu segundu Mirco Rizzo, duvéa pé e sò poexie e pé e trascrisiùi tiatrali; l'è dunca dispunibile l'eléncu de e létere (o i grùppi de létere) duvéai in quéstu scistemma, cun ascì di ezèmpi e a trascrisiùn IPA.

Létere Són

IPA/AFI

Nòtte
A a
B b
C k/ʧ
D d
E e/ɛ e sérà/e avèrta[4]
F f
G g/dʒ
H mùtta
I i
J ij són du françéise famille
L l
M m
N ɱ/n/ŋ
O o
Ò ɔ o avèrta
Œ[5] ø són de "eu" françese
Ô[6] o:/ɔ: són da "o" ciù lòngu
P p
Q k
R r/ɹ
S s
Š ʃ són de l'italian "sci"
S-C ʃ+ʧ són du zeneize "scciùmma"
SG ʒ són da "x" zeneise
T t
U u
Ü u: són da "u" ciù cürtu
Ű y són da "u" françéise
V v
Z z són da "s" de l'italian rosa
Ž ts són de l'italian "piazza"

Paragùi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Chi de seguitu se pònan vegghe i cunfrunti tra l'urmeascu, e-e variante liguri ciù vixine, cumme u Garéscìn e u Brigascu, ma ascì cun u Zeneise.

Flag of Italy.svg
Italian
Urméascu Blazón de Garésce.svg
Garéscìn
Flag of Tera Brigasca.svg
Brigascu
Provincia di Genova-Stemma.svg
Zeneise
(Grafìa ufiçià)
Anno Onnu Ànnu An' Ànno
Femmima Famna Fumna Femna Fémina
Giovane Zuvo Zunu Giuvu Zoêno
Zóveno
Niente Nèn
Niènte
Nèn
Nènte
Ren Nìnte
Notte Nœcie Nöcce Nöit[7] Néutte
Occhi Œji Ögi Ögli
Öy
Éuggi
(Bambino)

Piccolo

Palvettu Majnò Pëciun
Manüà
Picìn

Téstimuniànse scrìte[modìfica | modìfica wikitèsto]

OR
Questa a l'é 'na çitaçión scrîta in ormeàsco


Testu urmeascu Tradusiùn in zeneize

U neva nt'Ulmea

Ulmèa a re propi bela e a piosce a tuci dlungu,
ma cun su condidu obitu 'ncù d ciù,
suta u sua invelnoa che, 'ntu zèa bleu, l'è bèa rundu...
(Mirco Rizzo)[8]

Néia a Ormêa

Ormêa a l'è pròpio bèlla e tùtti a l'aprexan,
ma co-o vestî giànco a-a l'è ancón de ciù,
sótta a-o sô invernâle, che into çê bleu o-resâta,
tùtti l'amian sciù, bèllo rióndo...

Diférènti sùn e trascrisiùi de-e tradisiùi orali, cumme e cansùi o poexie, cùn ascì de diferènse tra frasiùi.[3]

Üna de-e primme téstimuniànse de quéstu dialettu l'è du 1863: El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, de Pin Kamponyu (numme d'arte de ün ulméascu de l'epuca), stòia che a 'cùnta di tradimenti falìi e de-e donne du pàize, inte u cuntèstu de l'Urmea du 1817, cùn u svilüppu de e primme fabbriche in te 'stà realtà cuntadìna.[9]

Diférénti ascì i ezénpi ciù récènti de scritüa in dialettu, cumme zà ménsciunàu disiunàiu Italian-Ulmioscu du 1986, scritu da Giuseppe Colombo e pubbricau da l'asuciasiùn "Studi Ormeaschi"[10] o a poexia "U neva nt'Ulmea" de Mirco Rizzo, cunpòsta in tu 1997, dedicàa a néive in té u paize, o ascì atre poexie du mèximu autù, dispunibili in sce a ræ.[8][11]

Pé rivitalisà a léngua sùn ascì présènti articuli in dialettu ulméascu in sce a rivista bienale A lav’zo d’ cose ulmiosche edità da l'asuciasiùn Ulmeta. Quésta pubbricasiùn a cuntegne argumènti culturali che riguardan u paìze, filastrocche e preghée da trasiùn.[12]

Inpurtànte ascì a pubbricasiùn Pizu d'Ulmèa, edità da u cumün d'Urmea, cun articuli ascì in Urmeascu.[13]

Atre téstimuniànse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Inpurtanti da ricurdà ascì ducumentari, cumme "Voxi in te u tènpu" du 2001, de Remo Schellino[14], vidéu-risètte[15] e atre inisiative,spéssu purtàe avanti da e realtài in sce u téritoriu, cumme "Nuovo Cinema Ormea".[16]

L'è ativu ascì u tiàtru in ulméascu, grassie a-a cumpagnìa "Gli irriducibili"(I iriducìbili), che a l'inscéna spétaculi in te questa parlà ma ascì in Italian e zeneize da u 1993, tra e rapresentasiùn ciù cunuciüe se trövan: Toni tuc'me, tuc'me Toni, Ina famna d trope e El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, in versciùn tiatrale.[17][18]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Cun caraterìstiche de transisiùn
  2. (IT) Nicola Duberti, Inquadramèntu lenguistegu de l'Ata valle du Tànau, in sce Accademia.edu (PDF), in sce academia.edu. URL consultòu o 10 arvî 2021.
  3. 3,0 3,1 (IT) Paṛlomma d'Ulmèa, in sce ulmeta.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  4. Ascì ê cùn són ciù lòngu.
  5. Ascì Ö
  6. Spéssu ascì Ō
  7. (IT) A tèra brigašca, in sce web.tiscali.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  8. 8,0 8,1 (IT) U dialéttu ulmioscu, in sce digilander.libero.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  9. (IT) El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, in sce remoschellino.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
  10. (LIJIT) Parlomma d'Ulmea (Ormea in versi), in U pissu d'Urméa, n. 6, Urméa, 2011, pp. 18. URL consultòu o 19 arvî 2021.
  11. (LIJIT) Mirco Rizzo, in sce m.youtube.com. URL consultòu o 20 arvî 2021.
  12. (IT) Trà i Saracén e i Liguri:a sfìdda du dialéttu ulméascu, in sce lastampa.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.
  13. (LIJIT) U nostru dialettu, in Pizu d'Ulmèa, n. 9, Urméa, 2011. URL consultòu o 24 arvî 2021.
  14. "Voxi in te u tènpu" - Proverbi e modi di dire in dialetto ormeasco, in sce m.youtube.com. URL consultòu o 19 arvî 2021.
  15. (IT) Urméa a scröve i anthighi gùsti da cuxina du cö, in sce ideawebtv.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.
  16. Ormea - tultei & ravioli - da Silvana, in sce m.youtube.com. URL consultòu o 19 arvî 2021.
  17. (IT) Gli Irriducibili, in sce digilander.libero.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.
  18. (IT) Eventi: Spettacolo della compagnia "Gli Irriducibili", in sce comune.ormea.cn.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.