Færo

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

'Na sedimentaçión de færo arénte a 'na sedimentaçión de sórfo

Inta scénsa, o færo o l'é in eleménto chìmico raprezentòu co-o scìnbolo Fe (abreviaçión da paròlla latìnn-a ferrum) e nùmero atòmico 26.
St'eleménto o s'atréuva sénpre legòu a âtri, cómme carbònio, silìccio, manganéize, cròmmo ecétera. E seu dôe lîghe ciù conosciûe, l'âsâ e a ghîza, són formæ co-o carbònio.
Inportantìscimo inta tecnologîa pe-e seu caraterìstiche mecàniche e a seu capaçitæ de êse louòu, into pasòu o l'êa tànto inportànte ch'à dæto o nómme a 'n intrêgo perîodo da stöia: l'etæ do færo.

Cénni stòrichi[modìfica | modìfica wikitèsto]

E prìmme testimoniànse de l'ûzo do færo vàn inderê fìn a 4000 ànni prìmma de Crìsto, quànde i Sumèri e Ittìti o dêuviâvan pe fâ cöse picìnn-e cómme pìsse de lànsa e gioiélli ricavæ da-o færo pigiòu da metiöriti. Into medioêvo, ne l'alchimîa, o færo l'êa asociòu a-o pianêta Màrte

Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]

O færo l'é o metàllo ciù abondànte a l'intèrno da Tæra. O costitoîsce o 16% da màssa do nòstro pianêta, e l'é o sèsto eleménto ciù abondànte inte l'univèrso. A concentraçión de færo inti vàrri seu da Tæra càngia a segónda da profonditæ: a l'é ciù grànde into nùcleo, e s'amèrma fìn a-o 4,75% inta crósta terèstre. A ògni mòddo, a grànde quantitæ de færo a l'intèrno da Tæra no peu êse caozâ da-o cànpo geomagnético, perché l'eleménto s'atrêuva asæ probabilménte a 'na tenperatûa superiôre a-a tenperatûa de Curie, óltre a-a quæ no gh'é ordinaménto magnético into retìcolo cristalìn.
O færo l'é in metàllo che l'é estræto da-i seu minerâli, costitoîi da conpòsti chìmici do mæximo færo, sorviatùtto òscidi. Defæti o færo no s'atrêuva mâi into stâto elementâre metàlico 'nsciâ crósta terèstre, ma sènpre sótta fórma de conpòsti inti quæ o peu êse trovòu a-o stâto òscidòu. Pe òtegnî færo metàlico bezùgna fâ 'na riduçión chìmica di seu minerâli. De sòlito, o færo se dêuvia pe prodûe âsâ, ch'o l'é 'na lîga a bâze de færo, carbònio e âtri eleménti.
O færo l'à a ciù âta energîa de ligàmme pe nucleón, dónca o l'é l'eleménto ciù pezànte che se peu prodûe pe mêzo da fissión nucleâre de nùclei atòmici ciù legêri, e o ciù legêro che se peu òtegnî tràmite a fissión: quànde 'na stélla ezaorìsce tùtti i âtri nùclei legêri, e finìsce pe êse conpòsta sorviatùtto de færo, a reaçión nucleâre into seu nùcleo se fèrma, de mòddo che a stélla colàssa 'nsce se mæxima, e nàsce 'na supernöva.
Segóndo çèrtidùn modélli de còsmologîa, s'ariviâ a 'na fâze inta quæ tùtta a matêia saiâ convertîa inte færo, aprêuvo a lénte reaçioìn de fuxón e fissión nucleâre.

Fórme allotròpiche do færo[modìfica | modìfica wikitèsto]

Exìstan træ fórme allotròpiche do færo, ciamæ:

  • færo àlfa, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 760 e 910 °C;
  • færo bèta, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 910 °C e 1 392 °C;
  • færo gàmma, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 1 392 °C e 1 538 °C.

Ste denominaçioìn ségoe l'órdine arfabético de létie grêghe: defæti, inti tenpi pasæ, existéiva ànche a denominaçión “færo bèta”, a quæ l'é stæta pöi abandonâ co-a scovèrta che a no l'êa davéi 'na fórma allotròpica do færo, benscì 'na forma paramagnética do færo àlfa, co-a mæxima strutûa.

Disponibilitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

O færo l'é tramêzo a-i eleménti ciù comùn insciâ Tæra, e o costitoîsce ciù ò mêno o 5% da crósta terèstre. O s'atrêuva sorviatùtto 'nte minerâli costitoîi da seu vàrri òscidi.
Se pénsa che o nùcleo terèstre ségge formòu prinçipalménte da 'na lîga de færo e nîchel, a mæxima che costitoîsce ciù ò mêno o 5% de metéore. Scibén che són râri, i metiöriti són a fónte prinçipâ de færo a-o stâto metàlico ch'è se peu trovâ inta natûa.

Produçión[modìfica | modìfica wikitèsto]

A livéllo industriâle, o færo o l'é estræto dai seu minerâli, sorviatùtto l'ematîte (Fe2O3) e a magnetîte (Fe3O4), tràmite a riduçión con carbònio 'nte 'na fornâxe de riduçión a tenperatûe vixìnn-e a 2000 °C. Inta fornâxe de riduçión, a càrega ('na mescciûa de minerâle de færo, carbònio sótta fórma de coke e calcâre) a l'é mìssa 'nta pàrte âta da fornâxe, méntre 'na corénte d’âia câda a végne forsâ 'nta pàrte de sótta.

Inta fornâxe, o carbònio reagìsce co l'òscìgeno de l'âia e prodûxe monòscido de carbònio:

O monòscido de carbònio o ridûxe o minerâle de færo (ematîte, inta equaçión chi de sótta) pe fóndelo, diventàndo biòscido de carbònio inta reaçión:

O calcâre sèrve pe fónde e inpuritæ prezénti 'nto materiâle, sorviatùtto biòscido de silìccio, ænn-a e âtri silicâti. A-o pòsto do calcâre (carbonâto de càlcio) se peu dêuviâ a dolomîte (carbonâto de magnézio). A segónda de quànte inpuritæ se dêvan levâ da-o minerâle, se pêuan adêuviâ âtre sostànse. O câdo da fornâxe trasfórma o calcâre inte òscido de càlcio:

Depoî l'òscido de càlcio se conbìn-a co-u diòscido de silìccio e fórma a rimanénsa:

A rimanénsa a se fónde inta fornâxe (o biòscido de silìccio, da sôlo, restiéiva sòlido) e stà a gàlla sórvia o færo lìquido, ch'o l'é ciù dénso. In scî lâti, a fornâxe a l'à de condûte da-e quæ se peu çèrne se pigiâ a rimanénsa lìquida (che se peu dêuviâ cómme materiâle pe-a costruçión de stràdde o, in agricoltûa, pe arichî tære ch'àn pöchi minerâli) ò o færo fûzo, che o l'é ciamòu ghîza de prìmma fuxón.

Inte l'ànno 2000 són stæti prodûti ciù ò mêno 1,1 miliàrdi de tonêi de minerâle de færo (pe un valô comerciâle de aproscimativaménte 250 miliàrdi de dòlari), da-i quæ són stæte ricavæ 572 milión de tonêi de ghîza de prìmma fuxón. Scibén che ghe són 48 paìzi ch'estràn minerâli de færo, o 70% da produçión conplescîva o l'é dovûo a-i prìmmi çìnque: Cìnn-a, Braxî, Oustràlia, Rùscia e Ìndia.