Miâge de Zêna

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

A tôre di Enbrìachi

Za into 640 dòppo Crìsto se gh’à e prìmme notìçie do fæto che Zêna a gh’avéiva ’na çénta de miâge; perché inte quel’ànno o Rotari o l’intra in çitæ co-o sò ezèrcito e o e càccia zu... perciò dovéivan êsighe. Ste miâge chi êan stæte costruîe in época româna (ànno 203) fòscia da quéllo pretô Spurio ch’o l’avéiva rifæto a çitæ dòppo chò-u Magone o l’avéiva mìsso Zêna a fêro e fêugo. Ma ’na cösa a l’é segûa: nisciùn o conósce a dæta da costruçión de prìmme miâge.

A prìmma notìçia segûa da costruçión de ’na çénta de miâge (a Segónda) a l’é de l’ànno 848 e se tràtta de miâge vosciûe da-o Carlo Magno ch’o l’avéiva capîo l’inportànsa de Zêna cómme çitæ de mâ e quànte foîse inportànte diféndila. Sta çénta a gh’à quàttro pòrte: de Sàn Zòrzo a ponénte, da Çitæ a nòrd, Soprànn-a a levànte e a-o Mâ a sùd. A zöna a crêuve ’na superfìcce de 200.000 mêtri quadrâti. E coscì arivémmo a l’ànno 1155: a Tèrsa çénta, dîta do Barbaróssa. A dî a veitæ o Barbaróssa o no gh’à intençión de sotométte Zêna, ànsci o a veu sò amîga e pe dimostrâlo, co-a Donatio Federici o ghe da l’aotoritæ in sce tùtta a Ligùria. I zenéixi ne són felîçi ma: Ti o sæ com’a l’é, non se sa mâi... manimàn... e coscì nàsce a tèrsa çénta. Quésta a protézze ’na superfìcce de 550.000 mêtri quadrâti. Sto nêuvo tòcco de miâge o s’alónga da-a Pòrta Soprànn-a scìnn-a a-a Pòrta de Murtiòu e a-o Portéllo de Fontànn-e Mòuxe. Da li scìnn-a a-o Castelétto pe dòppo chinâ scìnn-a a-a Pòrta di Vàcca.

O camminaménto in scê miâge do Barbaróssa fra Pòrta Soprànn-a e in Sarzàn

Inte l’ànno 1276 vêgne costruîa a Quàrta çénta (covertûa, 620.000 mêtri quadrâti) che da-a Pòrta di Vàcca a l’arîva lóngo tùtto o pòrto a-a Pòrta do Meu (Pòrta Çiberîa) dòppo vèrso èst scìnn-a a-o Portéllo a-o Mâ e a-a colìnn-a sórva o Bezàgno. Da li a mónta (miâge de Capuçìnn-e) scìnn-a a-a Tôre de Montâdo pe arivâ a l’Acasêua (pòrta de l’Òivèlla, pòrta de l’Acasêua) e in sciâ fìn unîse a-a pòrta de Murtiòu (Tèrsa çénta). Into mæximo ànno vêgne fæto o progètto pe ingrandî a Dàrsena ch’a saiâ dòppo o pónto de parténsa pe-a Quìnta çénta (ànno 1320) pe creâ ’na lìnia de diféiza a ponénte. A conprendéiva o bórgo de Sàn Stêva scìnn-a-a pòrta de Sàn Tomâxo e dòppo zu pe-a colìnn-a de Sàn Benìgno scinn-a a-o Cô de Fâ (pòrta da Lantèrna). Sta çénta a crêuve ’na superfìcce de 1.100.000 mêtri quadrâti). Inte l’ànno 1537 se costruìsce a Sèsta çénta che partìndo da-a pòrta de Sàn Tomâxo a mónta sciù vèrso nòrd e a l’incòrpora quélla che ancheu a l’é a ciàssa Ægoavèrde e poi a se unìsce a-o Castelétto. E lì da-arénte ghe saiâ a Pòrta Carbonæa. Òua a superfìcce protètta a l’é de 1.560.000 mêtri quadrâti. Zêna a l’é òua protètta da-e miâge che partìndo da-a Lantèrna arîvan scìnn-a a-a fôxe do Bezàgno.

E miâge do Barbaróssa

Ma into XVII sécolo (ànno 1633) se decìdde de protezze Zêna con de miâge che ségian o ciù lontàn poscìbile da-a çitæ pe avéi ciù ténpo pe poéise difénde. Nàsce a Sètima çénta ch’a sfrûta a-o mêgio o teritöio in gîo a-a çitæ ò sæ e colìnn-e chi-â sovràstan e a circóndan. Partìndo da-a Lantèrna sciù pe-a colìnn-a de Sàn Benìgno ch’alôa a separâva Zêna da Sàn Pê d’Ænn-a, se mónta sciù pò-u spartiægoe da Ponçéivia (Prementón). Ste chi saiàn e miâge di Àngei. Dòppo s’arîva a Granaieu e in sciâ fìn in scê colìnn-e de Begæ e do Perâto. In sce ste miâge vêgnan costruîi i fòrti: Croxétta, Tenàggia, Begæ, Sperón e o Castelàsso, sti doî chi sórva a-o Rîghi. Da li e miâge chìnn-an vèrso Manìn (pòrta da Ciàppa) e dòppo zu vèrso Sàn Benardìn e Sàn Bertomê (co-e pòrte co-o mæximo nómme) e in sciâ fìn vàn a colegâse lóngo o Bezàgno a-e miâge de Capuçìnn-e. Òua Zêna a l’é tùtta protétta (180.000.000 mêtri quadrâti). Pe ’na magiô diféiza e miâge vêgnan rinforsæ con di fòrti in scê artûe tùtte in gîo a-a çitæ. Vèrso nòrd: fòrte Poìn, i Doî Fræ e o fòrte Diamànte. A levànte: fòrte Quéssi, fòrte Richelieu, fòrte Sànta Têcla, fòrte Sàn Martìn e fòrte Sàn Giuliàn. Ciù lontàn a diféiza da valàdda do Bezàgno, o fòrte di Ràtti. Ste fortificaçioìn, esclûzo dötræ destrûte inta segónda goæra mondiâle ò pe ezigénse do Ciàn Regolatô, són ancón li testimònni

Referénse[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Leone Carlo Forti, Le fortificazioni di Genova, Stringa di Genova.
  • Riccardo Dellepiane, Mura e fortificazioni di Genova, Nuova Editrice Genova.

Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]