Scolopacidae

Da Wikipedia
Sâta a-a navegaçión Sâta a-a çèrchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Scolopax rusticola
Scolopax rusticola

I Scolopacidi (Scolopacidae Vigors 1825) són 'na famiggia d'öxelli limicoli, pe-a ciù parte d'ægoa -levòu râre eceçioìn, tra quæ a ciù conosciûa a l'é a Becassa. Són öxelli migratoì, de picìnn-a e media dimensción. Àn de spesso sanpe lónghe e becco longo e sotî, ch'o peu êse drîto ò cùrvo; e âe én apisûe. Són öxelli gregâi, levòu tórna a Becassa ch'o l'é 'n'öxello solitâio, e a vòtte se riunìscian in gran nùmero in riva a-o mâ.

Géneri e spêce[modìfica | modìfica wikitèsto]

In Eoröpa a Famiggia di Scolopacidi a l'é raprezentâ da 16 Géneri: Calidris, Limicola, Tryngites, Philomachus, Lymnocryptes, Gallinago, Limnodromus, Scolopax, Limosa, Numenius, Bartramia, Tringa, Xenus, Actitis, Arenaria, Phalaropus che contegnan 43 Spêce, fra e quæ ste chì àn in nomme zenéize[1]:

  • Spilòrso da Schêuggio               Actitis hypoleicos           
  • Vòrtasàsci                                  Arenaria  interpres         
  • Spilòrso Rósso                           Calidris canutus             
  • Spilòrsìn Pigoétto ò Pignoétto    Calidris minuta                 
  • Spilòrsìn                                     Calidris temminckii           
  • Spilòrso Grixón                          Calidris ferruginea           
  • Spilòrso scûo                              Calidris marittima             
  • Spilòrso do Tri-Tri                       Calidris alpina                   
  • Spilòrso Picìn                             Calidris falcinellus             
  • Spilòrso di Mùtti                         Calidris pugnax                 
  • Becassìn                                    Gallinago gallinago             
  • Becassìn Mazéngo                    Gallinago media                 
  • Becassìn Sórdo                          Lymnocryptes minimus            
  • Becàssa                                     Scolopax rusticola               
  • Becàssa de Mâ                    Limosa limosa     
  • Mêzamûza ò Seraoìcco            Numenius phaeopus             
  • Ciûrlòtto                                     Numenius tenuirostris           
  • Mûzagrànde                              Numenius arquata                 
  • Spilòrso              Phalaropus tricolor - lobatus -fulicarius
  • Spilòrso Mou                             Tringa erythropus                   
  • Spilòrso do cò-cò                      Tringa totanus                         
  • Spilòrso favé grîxo                    Tringa stagnatilis                     
  • Spilòrso da gànba lónga          Trihga nebularia                     
  • Spilòrso do cû gianco               Tringa ochropus                     
  • Spilòrso Femina do cû gianco  Tringa glareola                       
  • Spilòrso Seneìn                          Xenus cinereus   

Becàssa (Scolopax rusticola)[modìfica | modìfica wikitèsto]

Becàssa - (Scolopax rusticola - Linnaeus 1758; In Italian, Beccaccia) dîta anche Reginn-a di Bòschi. Öxello masìccio lóngo 35-40 cìtti, co-ina avertûa alâre de 56-60 cìtti; becco grîxo lóngo 6-8 cìtti, euggi grandi spostæ inderê, che ghe perméttan de védde a 360 graddi, anche de neutte; còllo cùrto, âe ariondæ.

O l'é l'ùnico do seu génere ch'o vive inti bòschi. O colòre de ciùmme o l'è mimético, finemente arigòu de grîxo-brùn, acociâ tra e feugge mòrte do razê (sotobòsco), l'é difìçile vèddila; öxello solitaio, o passa o giórno coscì, ascôzo, a-o tramonto a xêua via verso proéi e canpi, pe nutrìse, a fa de lóngo a mæxima rótta.

Difûza in estæ inte Nòrd Eoröpa e Àzia Centrale, a mìgra in aotùnno verso Sùd. In Italia a l'arìa tra Òtobre-Novenbre, a l'é presente inte l'Apenìn Lìgure.

O Scolopax sive gallinago inta Ornithologia d'Aldrovandi (1613)
O Scolopax sive gallinago (nº 7) inta Ornithologia de l'Aldrovandi (1613)

Inte ciumme de l'âa, a gh'à 'na particolâ pénna dîta penìn do pitô ch'o l'é uzòu pe-e rifinitûe de precixón inti quaddri.

Scolopax = σκολόπαξ, la Beccaccia in Aristotele; probabilmente da σκόλοψ = qualunque cosa puntuta, specialmente: palo aguzzato, piuolo, ed affine a σκάλλω =io raschio, zappo. Ma forse anche nome straniero, giacchè s'incontrano altre forme, σκολώπαξ ed ασκαλώπας Rusticula, nome della Beccaccia in Plinio (h.n.x, 38. 54) ed anche nel Gesner, nell'Aldrovandi, ecc.; rusticulus = contadinello [..]; diminutivo di rusticus = spettante alla campagna. Evidentemente il Linneo errò, od intese male la parola, scrivendo Rusticola[2]

Pignoétto ò Spilòrsìn Pignoétto (Calidris minuta)[modìfica | modìfica wikitèsto]

O Pignoétto ò Spilòrsìn Pignoétto (Calidris minuta - Leisler 1812; in Italiàn Gambecchio Comune) o l'è o ciù picìn di limicoli, co-ina lónghessa de 12-14 cìtti, avertûa alâre 28-30 cìtti,

Calidris minuta in xêuo
Calidris minuta in xêuo

Àn sanpe cùrte de cô neigro, còrpo alonghîo òrizóntale, tésta grànde, bécco cùrto. In livrea estîva e parte sôvia o pêto én de cô niséua con rigatûe maròn-quæxi néigro, a parte sótta tùtta de cô gianco; in aotùnno o cô niseua o sbiadìsce pe vegnî d'invèrno de cô grîxo con sfumatûe maròn.

Òxello migratô a lónga distansa, o nidìfica inta tùndra d'Eoröpa e Àzia, da-a Scandinàvia a-a Sibéria Òrientâle, o svérna in Àfrica a Sud do Sahara, còste de l'Òcéano Indiàn. Sciammi secondâi svérnan in Mediterànio e Górfo Pérscico.

In Italia o l'é migratô, o svérna in Àto Adriàtico, Toscànn-a, Pólia, Sicìlia e Sardégna.

O Pignoétto o da l'inpresción d'êse pìn de scàgge, in ciù o l'à 'na spêce de "V" de cô giànco in sciô dòrso, ciù evidénte in xêuo.

Spilorsìn (Calidris temminckii)[modìfica | modìfica wikitèsto]

Calidris temminckii
Calidris temminckii

O Spilorsìn (Calidris temminckii - Leisler 1842; in Italiàn Gambecchio nano). O nómme scentìfico o comémora l'òrnitòlogo òlandéize Coenraad Jacob Temminck. O l'é 'n öxello lóngo 15 cìtti, co-ina avertûa alâre de 31 cìtti. O l'é quæxi pægio a-o pignoétto. In livrea estîva e parti sôvia én de cô grîxo-maròn òpâco con macétte de neigro, pêto de cô maròn con rigatûe maròn scûo, gôa e pansa de cô gianco; in invèrno dòrso e testa de cô maroncìn ciæo, pêto sfumòu de scûo, becco neigro e sanpe de cô giano-verdexìn.

O nidìfica inte palùdde da taiga do Nòrd Eoröpa e Àzia. O svèrna da-o Mediterrànio a l'Àfrica Tropicâle e a l'Àzia Meridionale.

O preferìsce ægoe dôsci. In Italia o l'é de passo iregolâre.

Spilòrso da scheuggio (Actitis hypoleucos)[modìfica | modìfica wikitèsto]

Actitis hypoleucos
Actitis hypoleucos

O Spilòrso da Schêuggio (Actitis Hypoleucos; in Italiàn Piro-Piro Piccolo) o l'é 'n öxello migratô, lóngo 20-22 cìtti, co-ina avertûa alâre de 32-35 cìtti; a parte sôvia de cô grîxo-maroncin pitetòu de scûo, de sótta gianco; a côa ciù lónga de âe, sanpe cùrte grîxo-verdexìn. Difûzo in Eoröpa, Àzia, o sverna in Àfrica. Quande o camìnn-a o méscia a côa sciù e zu, cómme fàn e balænn-e (motacilla alba, e la cinerea).

O nidìfica inte zone tenperæ de l'Eorazia, ciù râro inte regioìn do Mediteranio. In Italia o l'é de passo, o nidìfica e o ghe svêrna.

Spilòrso Grixón  (Calidris ferruginea)[modìfica | modìfica wikitèsto]

O Spilòrso Grixón (Calidris ferruginea - Pontoppidan 1763; in Italiàn Piovanello o Piovanello Comune[3]) o l´´in öxello lóngo 19 cìtti, co-ina avertûa alâre de 42-44 cìtti. In livrea nuçiâle a parte sôvia a l'é de cô grîxo-maròn pitetòu de maròn scûo, quæxi  néigro; testa, gôa e sótta, de cô rósso-món. O becco, de cô néigro, o l´é lóngo e cùrvo in zu. In sciâ fìn da Stæ, e parti ch'êan cô rósso-món végnan bén bén amacæ in mòddo iregolâre de cô gianchinàstro. In invèrno a parte de sôvia a l'é de cô grîxo, quella de sótta de cô giànco, ma masche còllo e parte âta do pêto én fineménte pitetæ de cô grîxo ciæo.

Lê ascì in xêuo o gh'à a riga de cô giànco in scê âe e a côa de cô giànco con finâle grîxo.

O nidìfica inta Sibéria Àrtica, o pàssa l'Inverno in Sudàfrica, Sud.Est Aziàtico, Oustralàzia  e in numero limitòu in Tunixîa. In Italia o l'é de passo, con brêvi  sòste a Salinn-a de Comacchio e fôxe do Metauro.

Spilòrso Rósso (Calidris canutus)[modìfica | modìfica wikitèsto]

O Spilòrso Rósso (Calidris canutus - Linnaeus 1758; in Italiàn Piovanello Maggiore) o l'é in öxello migratô a lónga distansa: into seu viagio da-a tùndra Siberiann-a a l'Àfrica, o peu fâ træte ininteròtte bén bén lónghe, anche de quarche migæa de chilòmetri, con poche sòste 

Öxello de media dimensción, lónghessa 24-26 cìtti, avertûa alâre 48-53 cìtti, e carateristiche én o becco cùrto e masiccio, e sanpe cô grîxo-vèrde, coloraçión de ciumme grîxo-ciæo con çéggia e pansa de cô gianchinàstro d' invèrno; in livrea estîva e sampe végnan de cô maròn-scûo quæxi neigro, vértice e dòrso pitetòu de neigro, testa, pêto e pansa de cô fulvo-aranción. Pe-o sotî bòrdo gianco de ciume, pâ ascì ch'o l'àgge e scàgge.

In Italia o l'é de passo, o svèrna in Maròcco e Sudàfrica.

Vòrtasàsci (Arenaria interpres)[modìfica | modìfica wikitèsto]

O Vòrtasàsci (Arenaria interpres - Linnaeus 1758; in Italiàn Voltapietre) o l'é 'n öxello tòsso lóngo 22-24 cìtti, co-ina avertûa alâre de 55-57 cìtti, becco grîxo scûo, cònico, lóngo 2-2,5 cìtti e legermente giòu in sciù; sanpe cùrte de cô aranción; in livrea riprodutîva o l'à a parte sôvia de cô fulvo-aranción con macce de neigro, testa de cô gianco con 'na riga de neigro che da sótta l'éuggio a fórma 'n colæn ch'o s'alàrga a bavæn in sciù peto, levòu dôe macétte de cô gianco a-i lati; de sótta o l'é tùtto gianco. In invèrno èn ciù scûi: testa de cô maròn dòrso brùn scûo amaciòu de neigro, mantégnan in sciù peto a maccia de cô neigro.

Öxello migratô a lónga distansa, o nidìfica a Nòrd do sciusciantêximo paralelo lóngo e còste d'Eoröpa e l'Àzia, o svérna da-a Danimàrca a-a Penizoa Ibérica, còste Atlàntiche de l'Àfrica. In Italia o l'é de passo, quelli da Siberia, pöchi ghe svérnan, Âto Adriàtico, Sardégna, Sicìlia. Inta Liguria o s'atreuva de sémme in çénto:

Migratore, compare durante i passi di aprile–maggio (il più consistente e regolare) e di settembre-ottobre. Occasionalmente svernante. Durante il quinquennio della ricerca, sono emersi dati relativi a due avvistamenti: un individuo nel 1997 e 2 nel 1998. [..] Nell’Atlante degli uccelli svernanti, il Voltapietre è stato osservato in tre occasioni con un numero complessivo di 4 individui nelle zone costiere del Ponente e del Levante ligure.[4]

A buca d’a rivaira Nervia a l’é üna d’ê poche che, in tüta a Ligüria, i l’àn sarvau caiche tocu de natüra [..] De gran reciàmu aiscì a presensa de gaglinete, migravui e svernanti, o de mangiapauta, ch’i s’atröva int’i pochi posti zerbi, cume [..] u Giairin (Arenaria interpres), u Becaçin (Galinago galinago) e autri ancu’ [5]

O gîa co-o becco prie e sasci pe çercâ insetti e invertebræ che gh'é sótta, da chi o nómme.

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. I nommi én piggiæ da: Girolamo Calvi; Catalogo d'ornitologia di Genova, 1828. A grafia do Calvi a l'é stæta cangiâ: prezénpio Spilòrso in cangio de Spilorzo
  2. (IT) T. Salvadori, Ucceli italiani. Annali del Museo civico di storia naturale di Genova, vol. 23, Tip. del R. Istituto Sordo-Muti, 1886, p. 231.
  3. Into lìbbro Degli Uccelli Liguri de Carlo Durazzo (1840) o nómme italiàn o l´é Piovanello Pancia Rossa, e quello scentìfico Tringa subarquata. Pe atri scinònimi scentìfichi ved. prezénpio   https://biodiversity.org.na/taxondisplay.php?nr=914
  4. AAVV; Atlante ornitologico della città di Genova (2005)
  5. Enrico Malan; Auxeli int´u parlà ventemigliusu (2013)

Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæLCCN (ENsh85118753 · GND (DE4559098-9 · BNF (FRcb12260910t (data) · NDL (ENJA00575769