Scîo (çitæ)

Da Wikipedia
Sâta a-a navegaçión Sâta a-a çèrchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Scîo
Unitæ monicipâle
(EL) Χίος
Scîo – Veduta
Panoràmma de Scîo
Localizaçión
StâtoGrêcia Grêcia
PeriferîaEgêo Setentrionâle
Unitæ periféricaScîo
ComùnScîo
Teritöio
Coordinæ:38°22′21″N 26°08′15″E / 38.3725°N 26.1375°E38.3725; 26.1375 (Scîo)
Altitùdine10 m s.l.m.
Superfìcce22,823 km²
Abitanti26 850[1] (2011)
Denscitæ1 176,44 ab./km²
Âtre informaçioìn
CAP82100
Prefìsso22710
Fûzo oràrioUTC+2
Nomme abitanti(EL) Χιώτης, Chiotis
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión: Grêcia
Scîo
Scîo
Scîo – Mappa
Màppa do comùn de Scîo prìmma do 2011, d'ancheu unitæ monicipâle.
Scîto instituçionâle

Scîo (in grêgo modèrno Χίος, Chios) a l'é a ciù inportànte çitæ de l'îzoa grêga de Scîo, óltre che 'n ecs-comùn da periferîa de l'Egêo Setentrionâle. A partî da-o 2011 a fa pàrte do comùn de Scîo, da quæ a n'é unn-a de unitæ monicipâli e o capolêugo.

A çitæ a l'é de spésso ciamâ Chora (in grêgo Χώρα, ö sæ "pàize") ò Kastro (Κάστρο, ö sæ "castéllo"), pe métte in ciæo che no se sta parlàndo de l'îzoa ma pròpio da çitæ.

Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Scîo a l'é 'na çitæ de 26.850 abitànti (a-o censiménto do 2011) ch'a se trêuva lóngo a còsta de levànte de l'îzoa, òrientâ vèrso a penîzoa de Erìtre, in Àzia Minô, dónde d'ancheu gh'é a çitæ tùrca de Çeşme. O teritöio de l'unitæ monicipâle de Scîo, unn-a de éutto inte quæ a l'é spartîa l'îzoa, o l'à 'n'àrea de 22,823 km2.

A nòrd de Scîo gh'é o quartê de Vrontados, méntre l'Ariopòrto Naçionâle de l'Îzoa de Scîo e a çitæ de Karfas se trêuvan quàrche chilòmetro ciù a sùd do céntro.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Màppa da çitæ de Scîo into 1574, òpera do Zâne Françésco Camocio.

A zöna inta quæ a-a giornâ d'ancheu gh'é a çitæ de Scîo a l'êa za abitâ inte l'etæ clàscica e bizantìnn-a, però no émmo goæi testimoniànse de quélla época. O vilàggio o l'é diventòu o céntro ciù inportànte de l'îzoa aprêuvo a-a costruçión do sò fòrte, o coscì dîto Kastro, incomensâ da-i bizantìn into IX sécolo e pi-â ciù pàrte ezegoîa da-i zenéixi tra o XV e o XVI sécolo. Co-a grànde cresciànsa inti ànni do domìnio da Maónn-a, a çitæ a l'à incomensòu a svilupâse de fêua da-e miâge ascì e, in particolâ, quésta zöna a l'êa ciamâ "burghi", méntre a pàrte fortificâ a l'êa dîta Civitas Chii[2].

Scîo inti ùrtimi ànni a sovranitæ zenéize.

A çitæ a l'avéiva træ pòrte, de quæ dôe (a Pòrta Magiô e o Portèllo) se pêuan védde ancón a-a giornâ d'ancheu, méntre a tèrsa a l'é stæta demolîa, insémme a-a pàrte de miâge in sciô mâ, pe realizâ o nêuvo pòrto. O govèrno da colònia o l'avéiva a sò sêde into palàsso Giustiniàn, scitoòu da-arénte a unn-a de pòrte da çitæ in sce l'òmònima ciàssa, e, sùbito a-o de la de miâge, gh'êa o palàsso da Córte Suprêma. Drénto a-e miâge gh'êa ascì a câza de l'arçivéscovo, l'uspiâ de Sàn Tögno, 'na tôre co-a prexón e a-o mànco çìnque gêxe: quélla dedicâ a Sànta Màia (unn-a de nêuve paròcche catòliche de l'îzoa) con l'arénte ötöio di Disciplinànti, quélla de Sàn Zórzo (ch'a l'é vixìbile ancón a-a giornâ d'ancheu) e quélle de Sàn Ménego, Sàn Nicòlla e Sànt'Anastàzia. Co-o pasâ di ànni e l'aoménto da popolaçión se són manimàn svilùpæ âtri quartê d'in gîo a-o castéllo, inti quæ a stâva a ciù pàrte da popolaçión grêga[2].

'Sto svilùppo chi o s'é bruscaménte arestòu co-o pasàggio da çitæ inte moén di tùrchi, moménto da-o quæ a l'é incomensâ a decadénsa de Scîo. In particolâ a çitæ a l'é stæta devastâ da doî fæti into XIX sécolo: prìmma da-o masâcro de Scîo do 1822, o quæ o l'à portòu a l'amasaménto de ciù de 25.000 persónn-e e a mìssa in scciavitù de tànte âtre, e pöi da-o devastànte teramòtto do 1881, fæti ch'àn destrûto squæxi do tùtto a çitæ antîga.

O longomâ de Scîo in sciô pòrto nêuvo.

A çitæ "nêuva", costroîa depoî o teramòtto, a l'é stæta pi-â ciù pàrte realizâ segóndo o stîle neoclàscico ma gh'é de pàrte ciù recénti, spécce o longomâ e i quartê de periferîa. Pi-â sò ricostruçión, o l'é stæto pigiòu cómme ezénpio a vixìnn-a çitæ de Smìrne, in sciâ còsta de l'Àzia Minô. Into 1885 a popolaçión de Scîo a l'êa de ciù ò mêno 13.000 persónn-e[3], cóntra e 120.000 a l'inìçio do XVI sécolo[2].

Tra e costruçioìn de quélli ànni se pêaun aregordâ a vêgia moschêa, d'ancheu a sêde do musêo bizantìn, o palàsso da bibliotêca "Korais" (a quæ, ch'a contêgne ciù de 135.000 volùmmi, a l'é a sêde da Galerîa d'Àrte Modèrna e do Musêo do folclôre ascì) e quéllo de schêue superiôri.

D'in gîo a-a ciàssa Vounakiou són stæti costroîi i vàrri palàssi do govèrno de l'îzoa, co-a vêgia moschêa, o palàsso do comùn e quéllo de l'unitæ periférica, a moschêa Bairakli e o pàrco comunâle, decoròu con de fontànn-e do perîodo òtomàn. Da-o céntro de 'sta ciàssa chi a pàrte Vîa Kennedy, a quæ a l'arivâ scìnn-a-a pòrta prinçipâ inte miâge da çitæ, colegàndose a-a céntro stòrico. Inta pàrte ciù vêgia de Scîo a ræ de stràdde a l'aregòrda ancón quélla de l'etæ de mêzo e di tìpichi caróggi lìguri, con tànte stradétte stréite e picìnn-e[4].

Pe cóntra, a stràdda che da Ciàssa Vounakiou a va vèrso sùd, ciamâ Aplotaria, a pàssa drènto a-a çitæ vêgia, da quæ a n'é a vîa ciù inportànte. In sce 'sta stràdda chi gh'é a ciù pàrte di bitêghe e de ativitæ comerciâli da çitæ, òspitæ in de costruçioìn fæte tra o XIX e o prinçìpio do XX sécolo. A-a fìn de l'Aplotaria, lóngo 'na stràdda ch'a va vèrso levànte, gh'é o Gymnasium, fondòu into 1792 e a sêde da diòcexi[4].

A pàrte meridionâle da çitæ a l'é o sò quartê ciù modèrno, costroîo a partî da-o XX sécolo e in contìnoa espansción. Inte 'sto quartê chi se trêvuan o Musêo Archiològîco, a sêde de l'Universcitæ de l'Egêo, o cànpo da balón e o musêo marìtimo[4].

Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetûe religiôze[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Catedrâle de Scîo: a l'é a gêxa catòlica de l'îzoa, catedrâle da diòcexi da-o mæximo nómme, dedicâ a-i sànti Mêna, Vitô e Vinçénso[5]. A creaçión de quésta diòcexi a l'é 'na testimoniànsa de l'inportànte prezénsa di zenéixi in sce l'îzoa, conscideràndo che a-a giornâ d'ancheu i catòlichi són 'na minorànsa asæ picìnn-a[6].
  • Gêxa de Sàn Zórzo: unn-a de costruçioìn ciù antîghe de l'îzoa, dæto che a sò realizaçión a remónta a-o 993, a l'é stæta ségge 'na gêxa catòlica che ortodòssa. A l'é unn-a de dôe gêxe scitoæ drénto a-e miâge do castéllo de Scîo[5], insémme a quélla de Sàn Nicòlla.
  • Moschêa òsmanîta: ciamâ a "moschêa do quartê di frànchi" ascì, a l'é unn-a de træ moschêe òtomànn-e ancón in pê, scitoâ drénto a-e miâge do castéllo. Costroîa a-a fìn do XIX sécolo, a l'é stæta ristorâ into 1997 e d'ancheu a l'é dêuviâ cómme céntro colturâle[7].

Architetûe militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Castéllo de Scîo: o l'é formòu da l'inponénte gîo de miâge da çitæ vêgia e o l'é de lóngo stæto o céntro de l'aministraçión de l'îzoa. Scibén che gh'é de testimoniànse che a zöna a l'êa abitâ da ténpi bén bén ciù antîghi, a ciù pàrte da fortéssa o remónta a-o perîodo zenéize. O castéllo da Civitas Chii o l'é stæto conquistòu da-i tùrchi into 1566 e, con l'eceçión da cùrta òcupaçión veneçiànn-a do 1694, o restîa scìnn-a-o 1912 de propiêtæ òtomànn-a. Into castéllo, colegòu a-a çitæ pe mêzo de dôe pòrte, gh'é di âtri pòsti de interèsse cómme i bàgni e o canposànto d'época tùrca, a za minsonâ gêxa de Sàn Zórzo, e o palàsso Giustinén[8] 'Sto palàsso chi o l'é 'na costruçión fortificâ scitoâ tra-a Pòrta Magiô e a ciàssa da çitæ, céntro, inti sécoli pasæ, de l'aministraçión de l'îzoa, óltre che câza do poistæ. D'ancheu o l'é a sêde de 'n'espoxiçión in scî ànni da dominaçión zenéize e bizantìnn-a de l'îzoa[9].

Musêi[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Musêo archiològîco: avérto into 1977, o l'arechéugge repèrti de vàrie époche atrovæ in sce l'îzoa, mostràndo i ciù de doîmîa ànni de stöia de Scîo e de Psara ascì[10].
  • Musêo bizantìn: o se trêuva inte 'n'ecs-moschêa òtomànn-a, ciamâ Mecidiye Cami e afaciâ in sciâ ciàssa Vounakiou, vixìn a-a Pòrta Magiô. Inte musêo gh'é di repèrti che móstran a stöia de Scîo inti sécoli ciù antîghi, da-o perîodo bizantìn e a l'etæ modèrna[11].
  • Musêo do folclôre "Argénti": òspitòu in vàrie sâle da bibliotêca da çitæ de Scîo, o l'é stæto creòu da-o Féipo Argénti into 1932. O Musêo Argénti o l'arechéugge materiâli, papê e inmàgine in sciâ stöia e a coltûa de l'îzoa, donaçioìn do Féipo e de âtre famìgge de Scîo[12].
  • Galerîa d'Àrte Monicipâle: a l'é a galerîa d'àrte contenporània de l'îzoa. Avérta into 1984, a l'é specializâ sorviatùtto inte òpere de artìsti do pòsto, tra i quæ se pêuan aregordâ quélle do Diomataris e do Mytarakis[13].

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (EL) Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός (XLS), in sce statistics.gr. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
  2. 2,0 2,1 2,2 (EL) Η ιστορία της Χίου, του νησιού της μαστίχας [The history of Chios, the island of mastic], in sce geografikoi.gr. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
  3. (EN) Georgiou I. Zolota, History of Chios, vol. A, Atêne, PD Sakellariou, 1921, p. 275.
  4. 4,0 4,1 4,2 (ENEL) Chios town, in sce chios.gr. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
  5. 5,0 5,1 (ENEL) Religious Monuments on Chios island, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
  6. (EN) Diocese of Chios, in sce gcatholic.org. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
  7. (EL) Περιγραφή, in sce odysseus.culture.gr. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
  8. (ENEL) Chios Castle, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
  9. (EN) Giustiniani Museum, in sce chios.com. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
  10. (ENEL) Chios Archaeological Museum, in sce chios.gr. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
  11. (ENEL) Chios Byzantine Museum, in sce chios.gr. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
  12. (ENEL) The Argenti Folklore Museum and Gallery, in sce chios.gr. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
  13. (ENEL) Museums, in sce chios.gr. URL consultòu o 6 frevâ 2022.

Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN125641528 · LCCN (ENn94020691 · WorldCat Identities (ENn94-020691