Toriggia

Da Wikipedia
(Rendirissou da Torriggia)
Jump to navigation Jump to search
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno


Torìggia
Panorama de Toriggia
[[Image:|100px|]]
Stato: bandiera Italia
Region: Liguria-Bandiera.png Liguria
Provinsa: stemma Provinsa de Zena
Coordinæ:
Latitudine: 44° 31′ 0′′ N
Lonxitudine: 9° 10′ 0′′ E
Superfiçie: 60,1 km²
Abitanti:
2.228 30-11-2018 (fonte Istat)
Denscitæ: 37,12 ab./km²
Fraçioin: Badächi, Bavàstri, Bónni de Péntema, Câzaléggio, Òbbi, Còusci, Costafontann-a, Costalónga, Costacianéggia, Costàssa, Dondéri, Ægoabónna inferiôre, Ægoabónna superiôre, Pòggio, Donétta, Fallarösa, Fàscia de Càrlo, Frevàdda, Garavénta, Làccio, Marsàn, Orcézi, Pàsso da Scofæra, Péntema, Pèssa, Pónte Trébia, Pòrto, Riöla, Sære de Péntema, Siginèlla, Tecósa, Tinèllo, Vì 
Comun confinanti: Dägna, Lòrsega, Lumarso, Moconexi, Montebrun, Monteuggio, Neion, Propâ, Rondaninn-a, Valbrevenna
CAP: 16029
Pref. tel: 010
Codiçe ISTAT: 010062
Codiçe cadastro: L298 
Nomme abitanti: Torigìn 
Santo patron: Nòstra Scignôa da Divìnn-a Providénsa 
Giorno festïo: Ùrtima doménega d'agósto 
Scito instituçionâ
Comune
Posizione del comune nell'Italia

Torìggia (Torriglia in italiàn) o l'é 'n comùn italiàn de 2.228 abitànti da Çitæ metrpolitànn-a de Zêna in Ligùria.

Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Torìggia o l’é ‘n pàize ch’o s'atrêuva a-i pê do Mónte Prelà, in sciâ crénn-a[1] ch’a spartìsce e valàdde Scrêia e Trébia e ch’a l’arîva scinn’a-o Lâgo do Brinêio. O comùn o fa pàrte do teritöio do Pàrco Regionâle de l'Àntoa: pe sto fæto chi,

Torìggia a l'é 'na croxêa pe-i sentê de l'Erta Vîa di Mónti Lìguri e pe di âtri sentê do Pàrco.


O comùn o s'esténde pe 60,02 km2a

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

A stöia de Torìggia a coménsa da l'etæ româna, ma l’é into Medioêvo cò-u pàize o divénta bén bén inportante. Defæti, inte quello ténpo, Torìggia a divénta 'na croxêa avoxâ p'andâ da Zêna a-a zöna de Bóbio, dónde inte l'883 l'êa stæto tiòu sciù e consacròu l'Abaçîa de Sàn Conbàn, céntro religiôzo e colturâle Internaçionâle.

Inte quéllo ténpo Toriggia a l'êa sott’a-o Sâcro Inpêro Româno.

Sótt'a l'Imperatô Ötón II de Sasònia Torìggia a vêgne mensonâ pi-â prìmma vòtta cómme seu propiêtæ (Curtem de Turigia) e coscì l'é scinn’a-o pasàggio sótt'a-o féodo da famìggia lunigianéize di Malaspìnn-a, avegnûo into 1227 pe mêzo de l'aprovaçión de l'Imperatô Federîgo II de Svévia.

Dòppo i Malaspìnn-a Torìggia a vêgne pigiâ da-i Fiéschi de Lavàgna a-a meitæ do XIII sécolo, i quæ megiôan a strutûa do castéllo (za dêuviòu da-i Malaspìnn-a) faxéndolo diventâ ‘n vêo castéllo pi-â diféiza da valàdda.

Quàrche ténpo dòppo, a Repùbrica de Zêna a pìggia o contròllo do castéllo, scibén cò-u féodo o l’aresta ‘na propiêtæ di Fiéschi. Inte quélli ànni Torìggia a divénta ‘n céntro de evangelizaçión pe tùtta a Val Trébia, sorviatùtto gràçie a l’antîga abaçìa de Patrànnia (in latìn medievâle: abatiam de Patrania) .

Panoràmma de Torìggia da-o castéllo

Into scóntro do 1432 tra i goèlfi (ranpìn) e i ghibelìn (mascheræ), o castéllo de Torìggia di Fiéschi (ranpìn) o vêgne espugnòu da-a Zêna ghibelìnn-a (mascherâ), ma l’é sôlo dòppo o 1547 chi-â famiggia Fiéschi, falîa a famôza Conzûa, a pérde Torìggia.

Coscì o pàize o pàssa sótta a-o domìnio di D'Öia, che fàn do féodo torigìn in marchexâto ch’o dûa scinn’a-o 1760, quand’o divénta ‘n prinçipâto.

O prinçipâto di D'Öia o dûa scinn’a-a l’invaxón de Napolión do 1797.

A-a giornâ d’ancheu o ligàmme tra i D'Öia e Torìggia o l’exìste ancón e quàrche vòtta i discendénti da famìggia D'Öia-Pamphjli vêgnan a Torìggia pe di evénti ò de festivitæ religiôze.

Sott’a-a dominaçión françéize, Torìggia a l'é, da-o 1798, o capolêugo da Giurisdiçión di Mónti Lìguri Orientâli, in alternànsa con Ötón e Sàn Stê (d'Àveto), méntre, da-o 1803, a l’é capocantón do Cantón do Làccio , che da-o 1805 a-o 1814, co-o Prìmmo Inpêro Françéize o vêgne inserîo into Dipartiménto de Zêna.

Dòppo o Congrèsso de Viénna (1814/1815), Torìggia a l'é incorporâ into Régno de Sardégna, ch’o divénta, into 1861Régno d'Itàlia.

Da-o 1859 a-o 1926 o seu teritöio o l'é pàrte de l'XI mandaménto de Torìggia do circondâio da vêgia Provìnsa de Zêna.

Inta Segónda Goæra mondiâle, Torìggia a l'é definîa a "Prìmma Repùbrica partigiann-a da Ligùria". Torìggia a l'é stæta de lóngo ligâ a-a stöia da Rexisténsa, e pròpio inte sêu valàdde tànti partigén àn conbatûo duaménte fascìsti e nazìsti. Pe de ciù Torìggia, cómme di âtri pàixi da-arénte, a l'é ligâ a-a figûa do partigiàn Àldo Gastàldi, nómme de batàggia Bezàgno, frequentatô da zöna de l'Àntoa.

Into 1908 e 1953 dôe violénte aluvioìn fàn di dànni a câze e campàgne.

Da-o 1973 a-o 2008 Torìggia o l’é pàrte da Comunitæ montann-a Âta Vàl Trébia e, da-o 2008 fìn a-o 2011, da Comunitæ montann-a de Âte Vàlli Trébia e Bezàgno.

Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetûe Religióze[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gêxa parochiâle de Sànt'Ònoròu into capolêugo (Torìggia)[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gêxa de Sant'Ònoròu iluminâ in òcaxón da fèsta patronâle do 2016.

Fondâ probabilménte da-i móneghi Conbén do Monastê de Lerìn (inte l’Îzoa de Sant’Ònoròu a-o làrgo de Cànnes, Frànsa) che són intræ in contàtto co-e popolaçioìn da Val Trébia, gràçie a l'Àtala, sucesô de Sàn Conbàn inte l’Abaçîa de Bóbio. Fòscia o l'êa ligâ iniçialménte a l'antîga abaçìa torigìnn-a de Patrànnia.

Conpletâ into XVII sécolo, a gh’à a-o seu intèrno interesànti scultûe de màrmo.

Ötöio de Sàn Viçénso into capolêugo (Torìggia)[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ötöio de Sàn Viçénso

Scitoòu into mæximo sagròu da Gêxa de Sant'Ònoròu, o gh'à ‘na scultûa do XVI sécolo, ch’a ne vêgne da-a capélla privâ do castéllo sótta a-a dominaçión di Fiéschi. A scultûa a raprezénta a Nòstra Scignôa da Néive. L'ötöio o l'é avèrto a-o pùblico pe-e festivitæ de Dênâ e pe l'espoxiçión do prezépio.

Gêxa de Sàn Zòrzo[modìfica | modìfica wikitèsto]

Inta fraçión de Bavàstri, a-e dipendénse da Gêxa de Bavastrèlli de

Propâ.

Gêxa parochiâle de Sàn Michê Arcàngiou inta fraçión de Fàscia de Càrlo[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gêxétta inta fraçión de Garavénta[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gêxa parochiâle de Sàn Giàcomo inta fraçión de Làccio[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gêxa parocchiâle de Sànta Màia inta fraçión do Pòrto[modìfica | modìfica wikitèsto]

(pe quésto ciamâ Sànta Marîa do Pòrto ascì).

Gêxa parocchiâle de Sàn Pê apòstolo inta fraçión de Péntema.[modìfica | modìfica wikitèsto]

A gh'à 'na scultûa de légno dedicâ a-a Madònna da Néive, atriboîa a-a schêua do Maragiàn, e a gh'à l'òrchèstra in

strutûa de légno in sciâ quæ l'é stæto mìsso l'òrgano corâle, fæto da-i fræ Paganìn. Interesànte ascì o cöo da Capélla gentilìçia, da famìggia Goàn.

Gêxa de Sàn Pê Apòstolo, Péntema

Gêxa de Sàn Bartomê inta fraçión de Marsàn[modìfica | modìfica wikitèsto]


Capélla da Còsta[modìfica | modìfica wikitèsto]

A s'atróva in sciô sentê de l'anéllo di sentê de Torìggia. A-i 16 d'agósto de tùtti i ànni vêgne dîta 'na Méssa in önô da Vèrgine e vêgne òrganizâ 'na fèsta con mûxica e zêughi pe gréndi e picìn.

Capelétta da Pantéca[modìfica | modìfica wikitèsto]

A s'atróva in sciô sentê de l'anéllo di sentê de Torìggia, sórvia Marsàn, a l'incrôxo co-o Mónte Spîgo, dónde l'é poscìbile gödî de 'na vista spetacolâre

Capelétta de Sant’Antögno, da-arénte a-o castéllo, inta crêuza pe Ægoabónn-a.

Architetûe Militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]

Castéllo de Torìggia[modìfica | modìfica wikitèsto]

O castéllo de Torìggia

Costroîo pöco dòppo l'ànno 1000, o l'é stæto propiêtæ da famìggia Malaspìnn-a (1180), da famìggia Fiéschi (XIII sécolo) e, dòppo a conzûa di Fiéschi do 1547, da famìggia D'Öia, ch’a gh'à cangiòu a seu strutûa, scinn’a-o 1799 quand’o l’é stæto tiòu zu da-i abitànti de Torìggia. Da-o 2009 o l’é avèrto a-o pùblico.

Rèsti do castéllo de Donétta, ch’a l’êa l’antîga câza da famìggia Fiéschi. A localitæ dónde s'atréuva a l'é dîta Ciàn da Tôre ò Torìggia Vêgia.

Âtri scìnboli e pòsti d'interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Câza natâle ò Èrco da Bèlla de Torìggia, pasàggio da stràdda Provinciâle 82, dónde gh'è 'n ritræto de Rêuza Garavénta.

Palàçio do moniçìpio, sêde do comùn e da schêua. In fàccia a-o moniçìpio gh'è ‘n monuménto a-i cadûti da Prìmma e da Segónda Goæra Mondiâle.

Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'economîa torrigìnn-a a l'é stæta pe lóngo ténpo bazâ in sciâ agricôltûa e alevaménto.

Ina cartolìnn-a di prìmmi do '900 in sciô Mónte Àntoa

A-a giornâ d'ancheu sto aspêto o l'é vegnùo mêno e l'economîa adêuvia cómme pónto de riferiménto o turìsmo, ànche quéllo escurscionìstico.


Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Gh'è o mîto da Bella de Toriggia, 'na lezendâia figûa de sto pàize, da quæ o se dîxe: "A Bèlla de Torìggia: tùtti a veuan, nisciùn a pìggia"

O ritræto da Rêuza Garavénta, poscìbile "Bèlla de Torìggia", fæto da-o Lumàchi. O s'atrêuva sótta l'Èrco inta Ciàssa Fiéschi.

Cuxìnn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]

Un di doçi ciù avoxæ de Toriggia o l’è ‘na torta, preparâ con amàndoe e pasta fròlla, ciamâ ascì a "Bèlla de Torìggia".

O pìtto ciù avoxòu de Torìggia o l'é o Canestrelétto: Torìggia l'é defæti dîta a "Pàtria do Canestrelétto".

I tìpici canestrelétti de Torìggia

Fèste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]

Fèsta de Nòstra Scignôa da Divinn-a Providénsa (ùrtima doménega d'Agósto).

Nòstra Scignôa da Divinn-a Providénsa

Inta stæ a Prò Lòco a l’inàndia di evénti e de fèste cómme a Néutte Giànca , a Giornâ do "Shopping" , i mercatìn de Dênâ e âtre fèste.

Torìggia a l'é célebre pe di prezónti avistaménti de UFO, perciò tùtti i ànni o Comitàto Torriggia UFO Convèntion organìzza 'na conferénsa rigoardànte e stöie di avistaménti e âtri argoménti de Ufologia.

Into perîodo natalìçio a fraçión de Péntema a divénta in prezépio anbientòu inta fìn do XIX secolo. I personàggi són a altéssa naturâle.

Spòrt[modìfica | modìfica wikitèsto]

O scìnbolo do Torìggia 1977

A Polisportîva Torìggia 1977 (Polisportiva Torriglia 1977 in italiàn), a l'é 'na squàddra de balón da Prìmma Categorîa. O Torìggia o zéuga into cànpo da balón Monscignór D. Lovagnìni. Da-arénte a-o cànpo gh'è a palèstra con tànte ativitæ pe gréndi e picìn.


Tùtti i ànni vêgne òrganizòu in tornêo de balón in memöia do Fùlvio Currò, zenéize de vintiçìnque ànni amasòu da 'n'anourìsma cerebrâle. In st'òcaxón zeugan a balón personàggi do spòrt, giornalìsmo e televixón avoxæ a livèllo regionâle e naçionâle.

O menûto de scilénçio in memöia do Fùlvio Currò. Ediçión do tornêo 2019

Comunicaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]

A stràdda ch’a pàssa pò-u céntro a l'é a provinciâle 62, ch'a se colêga ascì co-a stràdda statâle 45 Zêna-Piaxénsa. Âtre stràdde provinciâli son a 15 (do Brinêio), a 226 (da Vàlle Scrêia) e a 82 (Torìggia-Cavórsi).

Da Zêna l'è atîvo 'n servìçio de traspòrto pùbblico locâle de l'ATP da e pe Torìggia e âtre localitæ do teritöio comunâle. De ciù, gh’è di colegaménti da e pe-i comuìn da-arente de Bargàggi, Montebrùn, Rovegno, O Gorêio, Òtón (PC), Dâgna, Propâ, Rondanìnn-a e Montéuggio (pe mêzo da fraçión torigìn do Làccio).

Védde ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]

Bella de Toriggia

Monte Antoa

  1. Into zenéize de Zêna l'é mëgio dî: crésta