Lengua ladin-a

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

Ladìn Ladin
Pronónçia	/la'din/
Parlòu in	Itàlia
Regioìn	Trentin-Ato Addexe Venneto Friùli-Venessia Giulia
Parlànti
Totâle	41.129 (2011)
Clasificaçión
Filogénexi	Léngoe indoeoropêe  Itàliche   Romànze    Òcidentâli     Gàllo-romànze      Rêto-romànze       Ladìn
Sudivixón	Grùppo atezìn do Sella Grùppo trentìn do Sella Grùppo agordìn do Sella Grùppo anpesàn Grùppo cadorìn Grùppo solàndro e nonés
Statûto ofiçiâ
Minoritâia riconosciûa in	Itàlia (Trentìn-Âto Àdige)
Regolòu da	Servisc de Planificazion y Eleborazion dl Lingaz Ladin
Còdichi de clasificaçión
ISO 639-3	lld (EN)
Glottolog	ladi1250 (EN)
Linguasphere	51-AAA-l
Estræto in léngoa
Diciaraçión universâle di dirìtti umâni, art. 1 Dutes les omans nasc ledies y valives te degnité y drec. Dotés ései de rejon y de coscienza y dess se comporté anter ei desche fredesc.
Distribuçión do Ladin.

O Ladìn (nómme natîvo ladin) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstico itàlico òcidentâle, pàrte de famìggia de léngoe romànze. O l'é parlòu sorviatùtto inte valàdde de Àrpi dolomìtiche inte regioìn do Véneto (Belùn) e do Trentìn-Âto Àdige (Bolzàn e Trénto). A pòula "ladìn" a l'é 'na derivaçión dirètta da-o latìn latinus.

Evoluçión stòrica

O ladìn o raprezénta quéllo ch'o rèsta de 'na ciù grànde ària romànza arpìnn-a inte l'antighitæ. A partî da-o sécolo VI, e popolaçioìn di Bavaréixi, chinæ da-o nòrd, són penetræ inte valæ arpìnn-e, pigiàndo o pòsto de parlâte neolatìnn-e de prìmma. O ladìn o l'é ariêscîo a sarvâse inte valàdde ciù izoæ e da lónxi da-e grénde vîe de comunicaçión.

A Questión Ladìnn-a

O dibàtito in sce l'unitæ do domìnio rêto-romànzo o l'é conosciûo cómme a Questión Ladìnn-a. Inte l'Eutoçénto e into Nêuveçénto, o naçionalìsmo italiàn o l'à de lóngo amiòu d'inclùdde o ladìn drénto a-o scistêma di dialétti italién, teorîa de lóngo refuâ da-a minorànsa ladìnn-a, ch'a l'à diféizo a seu identitæ colturâle outònoma. Sôlo co-o riconosciménto de l'outonomîa aministratîva do Tiròllo do Sùd (Südtirol) i dirìtti di ladinòfoni són stæti mêgio avardæ.

Fâze da léngoa

• Protoladìn (sécoli VIII - X): moménto d'evoluçión da-o latìn vorgâ a-e prìmme fórme romànze conpîe.
• Ladìn antîgo (sécoli X - XIV): o ladìn o se destàcca da-e âtre parlâte de d'âto. Un di ségni ciù marcæ o l'é a palatalizazión de "ca" e "ga" inte "cia" e "gia" e a chéita de vocâle finâli.
• Ladìn dolomìtico: do 1998 l'é sciortîo a diretîva pe-a creaçión do Ladìn Dolomìtico (Ladin Dolomitan), o stàndard scrîto unitâio pe tùtto o domìnio.

Sudivixón

Inte l'ària de bâze (Ladìnia) se distìngoe sêi dialétti prinçipæ:

• Maréo (Ennebergisch)
• Badiot (Gadertalisch)
• Gherdëina (Grödnerisch)
• Fascian (Fassanisch)
• Anpezan (Ampezzanisch)
• Fodom (Buchensteinisch)

Caraterìstiche lengoìstiche

O ladìn o se distìngoe pe dötræ izoglòsse ch'én tìpiche do grùppo òcidentâle:

• Plurâle sigmàtico: o consèrva a "-s" latìnn-a pe formâ o plurâle (ez: ciasa ch'a vêgne ciases). Sto træto chi o l'é tìpico ascì do portoghéize e do lionéize.
• Conservaçión di néssi CL e PL: a diferénsa de l'italiàn, l'é conservòu a "l" (ez: planus ch'o vêgne plan).
• Velarizaçión de A: a "a" latìnn-a in scìlaba tònica e avèrta a vêgne velarizâ (ez: capra ch'a vêgne chievra).

Stâto giurìdico e média

O ladìn o l'é tutelòu da-a lézze naçionâle 482/1999. Into Südtirol o l'é léngoa ofiçiâ asémme a l'italiàn e a-o todésco, co-in scistêma de schêua paritético. O l'exìste di média specìfichi cómme o canâ de televixón RAI Ladinia e o giornâle setimanâle La Usc di Ladins.

Tabélla conparatîva

Tabélla conparatîva tra léngoe romànze

Latìn	Lìgure	Ladìn	Italiàn	Lionéize	Lonbàrdo	Oçitàn	Galiçiàn
factum	fæto	fat	fatto	feichu	fat	fach	feito
plānum	ciàn	plan	piano	chanu	pian	plan	chan
noctem	néutte	net	notte	nueiche	nòt	nuèch	noite
oculus	éuggio	uedl	occhio	güeyu	öcc	uèlh	ollo
pessulāre	serâ	stlüte	chiudere	pechare	serà	barrar	pechar
fīlium	fìggio	fi	figlio	fiyu	fiö	filh	fillo

Âtri progètti

• Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in lengua ladin-a (lld.wikipedia.org)

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ladìn