Lengua veneta

Véneto Véneto
Pronónçia	/ˈvɛneto/
Parlòu in	Itàlia  Croàçia  Slovénia  Montenéigro  Braxî  Argentinn-a  Méscico  Romanîa
Regioìn	Venneto Trentin-Ato Addexe Friùli-Venessia Giulia Lassio Sardegna
Parlànti
Totâle	3.900.000 (2002)
Clasificaçión
Filogénexi	Léngoe indoeoropêe  Itàliche   Romànze    Romànze òcidentâli     Gàllo-itàliche ò Ìtalo-dàlmate      Véneto
Sudivixón	Centrâle Veneçiàn Òrientâle Òcidentâle Nòrd-drîta Piave Nòrd-scinìstra Piave
Statûto ofiçiâ
Minoritâia riconosciûa in	Braxî  Méscico
Còdichi de clasificaçión
ISO 639-3	vec (EN)
Glottolog	vene1258 (EN)
Linguasphere	51-AAA-nb
Estræto in léngoa
Diciaraçión universâle di dirìtti umâni, art. 1 Tuti i esari umani i nase łibari e conpanji par dinjità e deriti. I ze indotài de ła razon e de ła cosiensa e i gà da conportarse fra de łori co spirito de fradei.
Difuxón do Véneto.

A léngoa véneta (nomme natìvo léngoa vèneta ò pròpio vèneto) a l'é 'na léngoa romànsa setentrionâle parlâ da çirca quàttro milioìn de persón-e inte l'Itàlia nòrd-òrientâle (sorviatùtto into Véneto, ma ànche into Trentìn e Friûli), inte l'Istria (Slovénia e Croàçia) e inte dötræ comunitæ de l'América do Sùd, cómme o Talian do Bràxî e o véneto de Chipilo into Méscico.

Scibén ch'a l'é de spésso clasificâ cómme un di "dialétti italiâni", a léngoa véneta a l'é 'na léngoa outònoma do grùppo de léngoe setentrionâli, con 'na pròpia stöia e 'na fòrte tradiçión leterâia.

Stöia

Màppa da difuxón di dialétti da léngoa véneta.

O véneto o se svilupòu a partî da-o latìn parlòu inte l'antîga Regio X (Venetia et Histria). Into Medioêvo, co-o fiorî da Repùbrica de Venéçia (a "Serenìscima"), o véneto o l'êa vegnûo 'na poténte léngoa de comèrcio e de diplomaçîa inte tùtto o Mâ Mediterrànio.

Méntre o toscàn o vegnîva a léngoa literâia de l'Itàlia, o véneto o mantegnîva un ròllo ofiçiâ inte tutte e procedûe da Repùbrica de Venéçia scìnn-a a-a sò chéita do 1797. Di autoî cómme o Carlo Goldoni ò o Ruzante àn dæto a-o véneto 'na dignitæ leterâia internaçionâle.

Stùddi filològichi

A léngoa véneta a l'é 'na variêtæ romànza vixìnn-a a-o ràmmo italo-romànzo setentrionâle, consciderâ da-a schêua de filologîa clàscica cómme 'na "léngoa seu" de l'italiàn e do castigiàn. L'inàndio de di stùddi scentìfichi in sce sto scistêma chi o remónta a-o sécolo XIX, quànde o Graziadio Isaia Ascoli o l'à clascificòu o véneto cómme 'n domìnio indipendénte drénto a-o panoràmma romànzo. Inte sta prospetîva chi, o véneto o se distìngoe da-o grùppo gàllo-itàlico e da-o toscàn pe de caraterìstiche fonétiche e morfològiche particolæ che ne vêgnan drîte da l'evoluçión do latìn inta Regio X Venetia et Histria. O Gerhard Rohlfs, drénto a-o sò grànde stùddio in sciâ gramàtica stòrica, o l'à analizòu l'evoluçión de réixe latìnn-e into véneto, mensionàndo o ròllo de prìmmo cónto da Repùbbrica de Venéçia pe-a difuxón de 'na koiné literâia e de comèrcio pe-o Mediterànio. Pe-o Rohlfs, a fàrta de consonànte dógge e o svilùppo specìfico di clìtichi sogétto én de izoglòsse che fàn do véneto 'na léngoa pe sò cónto, rinforsàndone a dignitæ de léngoa che a no peu êse ridûta a 'n dialétto de l'italiàn stàndard.

Inte 'na prospetîva de lengoìstica contrastîva da giornâ d'ancheu, o Carlo Tagliavini o scrîve che o véneto o l'é un di domìnni romànzi ciù fòrti pe tradiçión scrîta e caràtere outònomo. Sta vixón a l'é stæta ciù avànti codificâ da-o Giovan Battista Pellegrini, ch'o l'à mìsso o véneto drénto a-o scistêma romànzo cómme ràmmo outònomo ch'o ne vêgne da-o latìn, destacòu da-i scistêmi setentrionâli de l'Itàlia pe-a sò strutûa fonética ciù conservatîva inte de pàrte do vocalìsmo.

Clasificaçión

O véneto o se de d'âto a-e léngoe do Sùd (cómme o napolitàn) e a l'italiàn standard pe dötræ caraterìstiche fonétiche. A diferénsa de âtre léngoe de l'Itàlia do Nòrd (cómme o ligure, o lonbàrdo ò o piemontéize), o véneto o no l'é clasificòu de lóngo cómme "gallo-itàlico" perché o no gh'à e "vocâle turbæ" (cómme a /y/ e a /ø/ do lìgure ò do françéize), fêua de quàrche variêtæ arpìnn-a. O l'à 'na strutûa fonética ciù conservatîva rispètto a-o lìgure ò a l'emiliàn pe quànte rigoarda e vocâle finâli.

Caraterìstiche

E prinçipæ caraterìstiche da léngoa véneta són:

• Leniçión de consonante: e ocloxîve sorde intervocàliche vêgnan sonöre ò càzzan (ez. latìn fratellus > véneto fradelo; amicus > amigo).
• Ûzo do clìtico sogétto: cómme inte tutte e léngoe setentrionâli, o véneto o veu l'ûzo do pronómme sogétto da-arénte a-o vèrbo (ez. ti te parli, lü el magna).
• Interogativa flèssa: inte l'interogaçión o sogétto o se lîga a-a fìn do vèrbo (ez. parleto? "ti pàrli?", magnelo? "o màngia?").
• Fàrta de consonànte dógge: cómme inte quâxi tùtta l'Itàlia do Nòrd, e consonante geminæ do latìn són vegnûe sénce.

Tabélla conparatîva tra divèrse léngoe romànze

Latìn	Italiàn	Vèneto	Lionéize	Lonbàrdo	Catalàn	Portoghéize	Lìgure
factum	fatto	fato	feichu	fat	fet	feito	fæto
volūta	volta	volta	vuelta	volta	volta	volta	vòtta
oculus	occhio	ocio	gueyu	öcc	ull	olho	öggio
plānum	piano	pian	chanu	pian	pla	chão	ciàn
fīlium	figlio	fiòło	fiyu	fiö	fill	filho	fìggio
noctem	notte	note	nueiche	nòt	nit	noite	néutte
cantāre	cantare	cantar	cantare	cantà	cantar	cantar	cantâ

Variêtæ

O véneto o se divìdde inte vàrie famìggie de dialétti:

• Vèneto lagunâre: o dialétto de Venéçia e de Gràddo.
• Vèneto centrâle: dialétti de Padova, Vicénsa e Rovîgo.
• Vèneto òidentâle: o dialétto de Verónn-a (veronéize).
• Vèneto setentrionâle: o dialétto de Trevîzo e de Belùn.
• Vèneto giuliàn-dàlmata: dialétti parlæ de lâ da-o mâ (Istriàn-véneto, Triestìn, Fiumàn).

Status d'ancheu

A léngoa véneta a l'é riconosciûa cómme "léngoa regionâle" da-a Región Véneto e a l'é inserîa inte l'Atlante UNESCO de léngoe in perìcolo cómme léngoa "vulneràbile". Scibèn ch'a l'é parlâ da milioìn de persón-e, a no göde de 'n riconosciménto ofiçiâ da pàrte do Stâto Italiàn sott'a-a lezze 482/99.

Âtri progètti

• Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in lengua veneta (vec.wikipedia.org)

Altri progetti

• Wikimedia Commons

• Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Véneto

Contròllo de outoritæ	GND (DE) 4187484-5 · NDL (EN, JA) 00560589