Sta pàgina l'è scrita in nuvaize

Arbêa

Da Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
NV
Sta pàgina l'è scrita in nuvaize


Arbêa
Panorama de Arbêa
[[Image:|100px|]]
Stato: bandiera Italia
Region: Template:IT-Piemonte
Provinsa: {{IT-AL}}
Coordinæ:
Latitudine: 44° 42′ 12′′ N
Lonxitudine: 9° 04′ 02′′ E
Superfiçie: 21,23 km²
Abitanti:
308 2017
Denscitæ: 14,51 ab./km²
Fraçioin: San Martìn, Figìn, Vîgo, Santamâia, Moìn d'Santamâia, Vendèrsi, Vorpöia, Vignàssa, Ca d'öto, Aströ, Bòsco, San Nazö, Spìndoa, Ciapèi 
Comun confinanti: Cabæla, Cantalòvvo, Rochétta, Montèigo, Fàbrica
CAP: 15060
Pref. tel: 0143
Codiçe ISTAT: 006002
Codiçe cadastro: A146 
Nomme abitanti: Alberéizi 
Santo patron: San Gioâni Batista 
Giorno festïo: 24 zùgno 
[ Scito instituçionâ]
Panoràmma de Arbêa inte l'öta Val Borbèja

Arbêa (Albéra Lìgure in italiàn) o l'è 'n paîze ch'o gh'à 308 abitanti e o s'trêuva inta Provìnsa d'Alesàndria inte l'öta val Borbèia.

Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

O céntro abitö o l'è into pónto donde l'Arbiêua (in riö ch'o nâsa sôvra a-a fraçión d'Vorpöia, sotta a-o mónte Giajêu) a va drènto a-o Borbèia. L'Arbiêua a divîde Arbêa da-a fraçión d'San Martìn, ch'a l'è sunt a rîva drîta, anche s'i vêgnan spésso consideræ in paîze ùnico.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

O nôme "Arbêa" gh'à n'òrìgine ben ben vêgia: o prefìsso "Alb" o vræ[1] indicò, pri antîghi Lìguri, o céntro ciù inportante de tribù, méntre "arius" o l'è in sufìsso d'apartenensa. Infæti o pò ch'i Lìguri àgen fondò Arbêa za in gîo a-o 1000 a.c., probabilmente donde òua a gh'è a fraçion d'San Martìn[2].

Isto comùn o l'è stö ligö a-a Repubbrica de Zena pe tanti sécoli: partindo da meitæ do XV sécolo, Arbêa o l'è stö féodo inperiöle inte man di famîie zeneizi e tortoneizi fin a l'aboliçión di féodi imperiöli into léuio do 1797. Da-o 1797 a-o 1805 o l'à fæto pòrte da Repùbbrica Lìgure democràtica[3], agregö a-o capitanöto di Monti Lìguri con sêde a Rochetta, pöi fin-a a-o 1814 o l'êa sotta l'impêro napoleònico fando pòrte do circondöio d'Nêuve, dipartiménto d'Zêna, e da-o 1815 pòrte do Regno de Sardegna inta División d'Zêna, Provinsa d'Nêuve. Into 1859 o l'è stö inclûzo inta Provìnsa d'Alesàndria.

O canpanìn da gêza in Arbêa Lìgure

Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • A gêza d'San Gioâni Batìsta. A gêza ch'òua a prémmo vegghe a l'è stò costroîia a cmensò da-o '500 da-a famîia zenéize di Fiéschi, into stesso pòsto donde prìmma a s'trovæ quâ vêgia, da quöle a gh'émmo notiçie za da-o X sécolo. O canpanìn, colorö co-o stîle giâno e rêuza zenéize, o l'è stö finîio into 1690.
  • A gêza d'Vendèrsi. A gezétta di Santi Fortonö e Matêo d'Vendèrsi a pò ch'a gh'agge n'òrìgine ancon ciù antîga de quâ d'Arbêa. Cóm'o l'è dîto da Otón II inte 'n diplöma do 976, a l'êa stò caciò zu "a perversi hominibus" (forse Saracìn) za inti primmi quarant'âni do X sécolo. A-a meitæ do mæzmo sécolo a n'l'êa tegnìia[4][5] bèn e a l'êa quæzi do tùtto abandonò: o dîza licsîn[6] o véscovo de Tortônn-na Ginepràndo inte 'n'atto donde o s'peu lêze asì ch'o l'avæ òrdinö ch'i gh'andéssan di prævi a stöghe. Into 1157 o Pappa Adriano IV o canbia a dedicaçión da gêza da San Pêo (ch'o l'êa o nôme òriginöio) a San Fortonö màrtire, e òsse do quöle i êan conservæ lì drènto za da primma do 926. Dòppo, a tradiçiòn a conta che a gêza a seggia stò caciò zu da 'na lùbia[7]. Do vêgio monestê o n'rèsta ninte, levö o fæto che anche òua o pòsto donde o s'trovæ (ciù in çimma a-e ca do modèrno paîze d'Vendèrsi) o l'é ciamö "Pian di Prævi". A gêzetta ch'a gh'é oua a l'é stò tiò su a cmensò da-o '700, dòppo che za into '400 n'avéivan costroîia 'n'ötra into mæzmo pòsto.

Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'economîa do paîze a l'è bazò sunt l'agricoltûa e l'alevamènto. In Arbêa a s'coltîva a fazòula ("fagiolana" in italiàn), ch'a l'è squæzi paègia a-o fazeu bianco d'Spàgna, ma ciù gròusa. In ténpo a gnîva 'rgoiéita[8] in tùtto o teritöio do comûne, incheu prinçipalménte inta fraçión d'Figìn (a gh'è 'na varietæ ciamò pròpio "bianca d'Figìn"). Ötri prodûti tìpici i én a patöta quarantînn-na bianca zenéize, o Timoâso (in tîpo de ûga bianca) e a pómma Còrla[9], ch'a l'è 'na varietæ tìpica dl'Apenìn Lìgure. Fra i vöri formâgi i ciù rinomæ i én o Montébore e a Molânn-na, a quöle, in ténpo, a l'êa portò fin a Récco percorìndo a vîa do sö, donde a l'êa drêuvò p'fò a figâsa co-o formâgio[10].

Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]

In Arbêa o s'pòrla ancón a lèngoa lìgure, csì côme l'è stö scrîta ista pàgina chi. Anche a cuzînn-na a l'è prinçipalmènte lìgure.

Arbêa e o seu riö, l'Arbiêua

Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]

O santo patrón o l'è San Gioâni Batista, ch'o s'festezza o 24 de Zùgno; a séia prìmma da fèsta o s'fâ in falö intl'Arbiêua. Fin-a i âni '70, quande a gh'êa ciù génte, i falö i êan dôi, iun da-a pòrte d'San Martìn e iun inte quâ d'Arbêa: a s'fæ csì 'na göra, anche bastànza açèiza, donde a goagnò l'êa o fêugo ciù grande e bælo, ò ch'o se smortæ ciù tòrdi. I falö però bruzéivan tùtta a néutte e a-a fìn nissùn o savæ bèn dî quöle o s'êa smortö primma.

A-a fìn d'agosto a vêgna òrganizò, inta fraçión do Moìn d'Santamâia, a Fèsta do pàn, donde o l'é vendìio o pàn fæto in ca da-e famîie d'Arbêa. O s'peu ànche vegghe in fonçión o vêgio moìn a ægoa ch'o dà o nôme a-o bórgo.

De stæ, da-i âni novànta fin-a segónda meitæ di âni dôimîa, a Spìndoa[11] a s'corîva a corsa di ganpi. I ganpi i ean drêuvæ 'n tenpo p'andò inti canpi e inti bòschi da l'ötra pòrte do Borbèia quande l'ægoa a l'êa èrta e frèida e o n's'præ nò andöghe drènto a pê. P'fò a corsa i cintéivan in tocco d'giæa in manêa ch'o s'pasessa ciù de 'na vöta drènto l'ægoa: i concorènti i partîvan iùn dòppo l'ötro e o goagnæ chi o finîva o percorso into tenpo minô.

Coriozitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Inte l'öta vàlle i abitànti d'Arbêa i én ciamæ pe schèrso "Testón". Isto nôme o l'è ligö a-a tradiçión d'métte sùnt l'ötö da gêza di bùsti pe-a festa di Còrpi Santi.

Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. In zenéize "voéiva": in Arbêa a tèrsa persónn-a singolâre do pasòu indicatîvo (levòu a quàrta coniugaçiòn) a finìsce pe "æ", mentre o son "o" (/w/) semiconsonàntico o l'é de spesso cangiòu in "r".
  2. https://www.comune.alberaligure.al.it/it-it/vivere-il-comune/storia
  3. Mons. Goggi Clelio (1973), Storia dei comuni e delle parrocchie della diocesi di Tortona, Tortona, Litocoop
  4. Tegnûa: i partiçìppi che in zenéize finìscian pe "ûo" subìscian o iòtacìsmo in "ìio".
  5. Pe negâ in Arbêa s'adêuvia squæxi senpre 'na doggia negaçión, de spesso azonzéndo 'n "nò" dòppo o vèrbo (es. io sono = mi a son, io non sono = mi a n'son nò).
  6. coscì: se però a pòula a vêgne prìmma do nomme de spesso se dîxe "csì" (coscì comme= csì côme).
  7. lìggia in zenéize, scibén che in Arbêa a gh'à ciù o scignificòu de frana che de burrone.
  8. Partiçìpio pasòu de " 'rghêuie", in zenéize rachéugge.
  9. http://www.saporidelpiemonte.net/blog/prodotti-tipici-del-piemonte/mela-carla-della-val-borbera/
  10. https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/mollana-della-val-borbera/
  11. Fraçion d'Arbêa. In italiàn: Spìnola