Val Bórmia

Da Wikipedia
(Rindirisòu da Val Bormida)
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

Màppa co-o camìn do sciùmme Bórmia.

A Val Bórmia (Val Burmia inte parlæ do pòsto) a l'é 'na vàlle alpìnn-a e apenìnica, ligâ a-o baçî idrogràfico do sciùmme Bórmia. A se svilùppa a partî da-e Àrpi lìguri, caciàndose pöi, pe 'n çerto træto de l'entrotæra de Sànn-a, inte l'Apenìn lìgure, continoàndo dónca tra e colìnn-e do Bàsso Piemónte, dónde in sciâ fìn a Bórmia a se càccia into Tànaro, inta provìnsa de Lusciàndria.

Tra o 1973 e o 2011 i comùn da val Bórmia scitoæ inta región Ligùria són stæti riunîi inta Comunitæ montagnìnn-a Âta Val Bórmia, institoîa con lézze regionâle e con conpeténse into cànpo agrìcolo, forestâle, antincéndio e de svilùppo rurâle[1][2][3]. Però, aprêuvo a-i decrétti pe-o tàggio da spéiza pùblica a còuza de consegoénse da crîxi econòmica do 2007-2008, çinquànt'ànni dòppo a sò creaçión quésta e âtre comunitæ montagnìnn-e són stæte desmìsse[4].

Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]

O sciùmme Bórmia l'é in prinçìpio divîzo inte doî ràmmi diferénti, ö sæ o Bórmia de Merêxo e o Bórmia de Spîgno (ràmmi che se uniscian into teritöio do comùn de Bistàgno) e, pe sta raxón chi, se peu divìdde l'âta e a média vàlle inte dôe pàrte separæ. O tócco ciù bàsso da valàdda da Bórmia o chìnn-a ciàn cianìn inta Cianûa Padànn-a dónde, superâ a çitæ de Lusciàndria, o sciùmme Bórmia o finìsce ascì, anàndo a caciâse into Tànaro, dòppo 'n camìn de ciù de 150 chilòmetri.

Âta vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âta vàlle òcidentâle[modìfica | modìfica wikitèsto]

O ràmmo de ponénte da vàl Bórmia o l'é quéllo dónd'o pàssa o Bórmia de Merêxo, torénte ch'o nàsce da-o còlla do Scravaión, into teritöio do comùn de Bardinêo, inte rîve sott'a-a Rócca Barbêna. Da chi, inta pàrte ciù âta da valàdda, o Bórmia de Merêxo o l'atravèrsa, inte l'órdine, i comùn de Calisàn, Moriòudo, Merêxo e Çéngio. Pasòu sto pónto chi, co-a fìn de Àrpi Lìguri, o sciùmme o l'abandónn-a o sò træto montagnìn, intràndo inta provìnsa de Cùnio e inte Lànghe. Tra i pàixi ciù inportànti ch'o bàgna gh'é Salicêto, Camerànn-a e, in sciâ fìn, Cortemìlia, dónd'a coménsa a pàrte centrâle da vàlle.

O Bórmia de Merêxo into pàize co-o mæximo nómme.

In sciô riàn Osiliétta, afluénte de drîta do Bórmia de Merêxo ch'o se ghe càccia tra i comùn de Moriòudo e de Merêxo, l'é stæto costroîo, tra o 1937 e 1939, 'na dîga. Quésta a l'à creòu l'invâzo artifiçiâle do lâgo de Osìlia, da-o nómme do comùn dónd'o l'é scitoòu, che a-a giornâ d’ancheu o l'é 'na localitæ de vilézzo asæ aprexâ, ségge pe-o sò interèsse naturalìstico che pe-i spòrt d’ægoa.

Âta vàlle òrientâle[modìfica | modìfica wikitèsto]

O ràmmo de levànte do sciùmme Bórmia o l'é divîzo, a mónte do comùn de Còiri, inte âtri doî ràmmi: o Bórmia de Pàlae e o Bórmia de Màlae. O prìmmo o nàsce da-o Mónte Settepani e o l'atravèrsa i comùn de Bórmia, Pàlae e de Còrcre méntre o ràmmo de Màllae, ch'o nàsce into comùn co-o mæximo nómme, dòppo avéi atraversòu Artâ e Còrcre, o se càccia into ràmmo de Pàlae, formàndo coscì o Bórmia de Spîgno. Da chi l'âta vàlle a contìnoa inti comùn de Còiri, o ciù grànde de tùtta a valàdda, do e da Ciànn-a, pe pöi intrâ inta provìnsa de Lusciàndria.

O Bórmia de Spîgno a Còrcre.

Media vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

O ràmmo de Merêxo, sciortîo da-a provìnsa de Cùnio dòppo o comùn de Cortemìlia, o l'atravèrsa pàrte do Monferòu inta provìnsa de Àsti, pe pöi intrâ a Sessame inta provìnsa de Lusciàndria. L'âtro ràmmo o l'atravèrsa pe cóntra l'âto Monferòu, de lóngo inta provìnsa de Lusciàndria, intràndo sôlo pe 'n cùrto træto inte quélla de Àsti a l'altéssa do comùn de Monbaldón, pe pöi caciâse, into teritöio do comùn de Bistàgno, into ràmmo de ponénte, creàndo coscì o sciùmme Bórmia.

Bàssa vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dòppo a confloénsa di sò doî ràmmi inte 'n sciùmme ùnico, o Bórmia o bàgna Tèrso e dónca a çitæ de Àcqui, o céntro ciù inportànte da bàssa vàlle. Dòppo êse pasòu pe-i comùn de Strêvi, Rivâta Bórmia e Casìnn-e e atraversæ e colìnn-e do Monferòu, o Bórmia o coménsa a floî inta Cianûa Padànn-a. Chi, dòppo êse pasòu da-arénte a l'estremitæ meridionâle da çitæ de Lusciàndria, into pàize de Pavón o Bórmia o se càccia cómme afluénte de drîta into sciùmme Tànaro, che ciù a vàlle o se caciâ, da-a drîta lê ascì, into sciùmme Po.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Etæ antîga[modìfica | modìfica wikitèsto]

Màppa da Regio IX, i céntri indicæ in sciâ Via Aemilia Scauri són, inte l'órdine, Vada Sabatia (Voæ), Calanicum (Còrcre), Crixia (A Ciànn-a), Aquae Statiellae (Àcqui) e Derthona (Tortónn-a).

E prìmme génte che de segûo stâvan inta valàdda da Bórmia són stæte dôe tribù de Antîghi Lìguri, i Statielli e i Epanteri. I prìmmi stâvan inta pàrte ciù bàssa da vàlle, co-o sò céntro ciù inportànte ch'o l'êa Carystum, sàiva a dî a modèrna çitæ de Àcqui[5]. I Epanteri l'êan pe cóntra òriginâi, probabilménte, do Roero e sôlo ciù tàrdi se són trasferîi inte l'âta vàlle, inti teritöi che ancheu fàn pàrte región Ligùria. A prezénsa di antîghi Lìguri a l'é evidénte sorviatùtto inte di topònimi, tra i quæ pròpio o nómme da vàlle e do sciùmme ch'o l'atravèrsa. Defæti o nómme Bórmia o vêgne da-a pòula indoeoropêa bormo (sàiva a dî "vivàgna câda" òpû "che bôge"), nómme ch'o l'é a sò vòtta ligòu a-i dê cèltichi Bormō e Bormānus, divinitæ adoræ da-i Lìguri ascì. Da notâ cómme l'é probàbile chi-â réixe borm- a l'àgge 'n'òrìgine bén bén ciù antîga, fæto ch'o pariéiva sostegnî e teorîe de 'n'òrìgine pre-indoeoropêa do pòpolo Lìgure[6][7].

Inte goære puniche quéste tribù de Lìguri, coscì cómme e âtre do ponénte lìgure, se són aleæ co-i cartaginéixi, vìsti cómme 'na poscibilitæ de liberâse da minàccia româna. Però, co-a vitöia de Rómma, no l'é pasòu goæi de ténpo prìmma che quésta a l'àgge inandiòu a conquìsta da pàrte setentrionâle da penîzoa: defæti, into 173 a.C., e legioìn comandæ da-o cónsole Marco Popilio Lenate àn conquistòu o céntro de Carystum, dónd'a l'é stæta pöi fondâ a çitæ de Aquae Statiellae[8]. Pe de ciù i Statielli, scibén che, câxo ùnico tra e génte lìguri, s'êan aréixi sénsa conbàtte, són stæti caturæ e vendûi cómme scciâvi. Quésta pràtica a l'é finîa sôlo inte l'ànno sucescîvo quànde, vìsta da-o senâto de Rómma l'ilegalitæ de l'àtto ségondo o dirìtto de goæra româno, i Statielli scciavizæ són stæti tórna liberæ, òtegnìndo a restituçión di pròppi bêni[7][9].

Inportànte pe-o svilùppo da zöna l'é stæta a costruçión, into 109 a.C., da Stràdda Aemilia Scauri, ch'a colegâva o Mâ Lìgure (da Voæ) co-a Cianûa Padànn-a, pasàndo pe-o còlle de Cadebónn-a e pöi pe-a val Bórmia[10][11]. Quésti teritöi, co-a rifórma de Ougùsto do 7 d.C., són stæti inserîi inta Regio IX Ligùria[12] e, ciù precizaménte, l'é probàbile che a Val Bórmia a foîse inclûza inta giurisdiçión do monicìpio de Alba Pompeia, l'atoâle çitæ de Àrba, a l'época governâ da-a tribù Camilia. Fòscia a pàrte âta da vàlle, ciù izolâ, a l'êa pe cóntra sott'a-a çitæ de Albium Ingaunum, a-a giornâ d’ancheu Arbénga, ch'a l'êa ascrîta a-a tribù Publilia[7].

O castéllo de Merexo, do sécolo XIII.

Etæ de Mêzo[modìfica | modìfica wikitèsto]

I rèsti do castéllo de Còiri, di sécoli XI-XII.

Co-a chéita definitîva de l'Inpêro Româno d'Òcidénte into 476 a penîzoa italiànn-a, e dónca a Val Bórmia ascì, a l'é pasâ sott'a-o contròllo do régno ostrogöto scìnn-a quànde into 538, inte l'ànbito da goæra götica vosciûa da l'inperatô Giustiniàn I, a l'é pasâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucescîvo arîvo di longobàrdi into 568, a Ligùria bizantìnn-a, a coscì dîta Provincia Maritima Italorum, a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari, co-o limes ch'o pasâva pròpio lóngo a vàlle. De quésto perîodo restàn a-a giornâ d’ancheu pöche tràcce, tra e quæ gh'é i rèsti de 'n castrum da-arénte a Bardinêo e dötræ gêxe consacræ a sànti òriginâi do Levànte. A ògni mòddo, into 643 o rè Rotari o l'à conpletòu a conquìsta da Ligùria, ch'a l'é coscì restâ sott'a-o régno longobàrdo scìnn-a-o 774, quànde o l'é stæto conquistòu da-o Càrlo Màgno[7].

Aprêuvo a-a decadénsa de l'Inpêro carolingio, i pàixi da Val Bórmia són stæti sachezæ, scibén che ciù de ræo de quélli lóngo a rivêa, da-i saracìn che, into 889, són arivæ a atacâ a çitæ d'Àcqui. Pe contrastâ i atàcchi di pirâti, o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea o l'à spartîo a Ligùria inte træ màrche e, in particolâ, l'àrea conpréiza tra Sànn-a, Àcqui e o Monferòu a formâva a coscì dîta a màrca aleràmica[7][13].

A-o 991 a remónta a fondaçión do prìmmo monestê da vàlle, sàiva a dî quéllo de Sàn Quintìn de Spîgno, vosciûo da-o marchéize Ansèrmo, fìggio de Aleramo[14]. O perîodo de màscimo splendô da màrca aleràmica o l'é stæto quéllo do sò ùrtimo marchéize, o Bonifàçio do Vàsto, a-a quæ mòrte, avegnûa into 1130, a región a l'é stæta spartîa 'na prìmma vòtta tra i sò sètte fìggi[15]. Da quésto perîodo l'é comensâ 'na progrescîva spartiçión de tære e di féodi inti quæ l'êa sudivîza a vàlle, insémme a-a decadénsa do Marchexâto de Merêxo, ma a ògni mòddo gh'é stæto ascì di teritöi pasæ sott'a-o contròllo de stâti ciù gréndi, cómme a Repùblica de Zêna, o nasciûi da-e çénie da màrca Aleramica, cómme o Marchexâto de Finâ e o Marchexâto do Monferòu. Into méntre l'ùrtimo ràmmo da dinastîa aleràmica, ch'a governâva o Marchexâto do Monferòu da-o 967, o l'é finîo co-a sò estinçión, co-o contròllo de sò tære ch'o l'é pasòu a 'n ràmmo di Paleòloghi into 1306[7][16].

A despêto da divixón polìtica sto chi o l'é stæto 'n moménto de cresciànsa, co-a costruçión de nêuvi céntri, de nêuve stràdde e, gràçie a-i móneghi benedetìn di monestê de Sàn Quintìn (Spîgno)[14], Sàn Pê (Ferània)[17] e Sàn Stêva (Merêxo)[18], con l'introduçión de nêuve tecnologîe e ativitæ produtîve, cómme a coltivaçión in scê fàscie, e ferêe e i moìn. A ògni mòddo, o medioêvo pe-a val Bórmia e-e vàrie naçioìn da-arénte o no l'é finîo into mêgio mòddo: defæti, into sécolo XV, numerôze goære àn interesòu l'àrea, spécce quélle tra a Repùblica de Zena e o Marchexâto de Finâ, ch'o controlâva a ciù pàrte de l'âta vàlle, pe-o contròllo de vîe de comunicaçión co-a Cianûa Padànn-a. O progrescîvo indeboliménto de quésti stâti, óltre che di vàrri monestê, o l'asccianòu a stràdda a-e poténse foestê de Frànsa e Spàgna che, into sécolo XVI àn trasformòu a penîzoa italiànn-a inte 'n cànpo de batàggia[7].

Etæ modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]

A tàrga do Colêgio de Schêue Pîe de Còrcre.

A vàl Bórmia a l'êa diventâ 'na vîa de comunicaçión asæ inportànte pe-a Spàgna do çinqueçénto, defæti, co-o contròllo spagnòllo in sciô Marchexâto de Finâ e in sciô Ducâto de Milàn, a l'êa l'ùnico mòddo poscìbile pe mandâ di ezèrciti inte Fiàndre ribèlli méntre a se conbattéiva a goæra frànco-spagnòlla. Quéste amîe espansciónistiche preocupâvan però o Ducâto de Savöia, interesòu a òtegnî 'n sbócco in sciô Mâ Lìgure, e sorviatùtto a Frànsa. Into 1598, co-a fìn da dinastîa di Do Carétto, a Spàgna a l'òtegnûo o contròllo dirètto do Marchexâto de Finâ, e dónca de l'âta vàl Bórmia, a escluxón de Bardinêo, de lóngo aleòu da Repùblica de Zêna, e de çèrti pàixi de l'entrotæra savonéize[19]. Cómme rispòsta, into 1636, i piemontéixi àn òcupòu Çéngio e o sò castéllo ma, dæta l'inportànsa stratégica de quélla poxiçión, a-i 3 de màrso do 1639 i spagnòlli àn conquistòu tórna o pàize. Co-a fìn da goæra e a Pâxe di Pirenæi 'na de clòuzole do tratâto a prevedéiva a demoliçión de tùtte e fortésse, fìn ch'a l'é tocâ a quélle da val Bórmia ascì[7][20].

O domìnio spagnòllo o l'é stæto 'n perîodo de profónda crîxi pe-e génte da vàlle: a despêto de l'avertûa de nêuve manifatûe a pezànte inpoxiçión fiscâle, unîa a-o sccéuppo de epidemîe de pèsta cómme quélla do 1630 (descrîta inti Spozoéi Inpromìssi do Lisciàndro Manzôni), a l'à caxonòu 'na grànde difuxón da povertæ. O rinovòu fervô religiôzo tra a popolaçión o l'à coscì portòu a-a costruçión de nêuve gêxe, cómme a paròcchia de Còrcre, dedicâ a Sàn Gioàn Batìsta[21], e a gêxa da Madònna do Bòsco. Into 1621 o l'é stæto costroîo o Colêgio de Schêue Pîe de Còrcre, a prìmma, e pe tànto ténpo l'ùnica, strutûa dedicâ a l'educaçión di zoêni sénsa distinçión de cêto sociâle[7][22].

A ògni mòddo, con l'inìçio do sécolo XVIII, a dominaçión do régno spagnòllo a l'é arivâ a-a sò fìn: co-o tratâto de Rastatt o teritöio do Marchexâto de Finâ o l'é stæto vendûo da l'Òustria a-a Repùblica de Zena méntre o Marchexâto do Monferòu (con Merêxo, Çéngio e Coscéria) o vegnîva anésso a-o Ducâto de Savöia, dàndo inìçio a 'n perîodo de contràsti ancón ciù fórti tra i doî Stâti[23]. Se aregórdan prezénpio i sachézzi de Féipo do Carétto do 1745, marchéize de Barestrìn a-o servìçio di Savöia, ch'àn portòu âtre devastaçioìn, agravæ, a-a fìn do sécolo, da l'invaxón de armæ da Frànsa rivoluçionâia[7].

Etæ contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]

Raprezentaçión da batàggia de Merêxo. A-o céntro de l'inmàgine se peu védde o castéllo do pàize.

Co-o sccéuppo da goæra tra a Frànsa rivoluçionâia e-e âtre naçioìn eoropêe, a despêto da diciaraçión de neotralitæ da Repùblica de Zêna do 1792, e armæ françéixi àn òcupòu a rivêa da ponénte scìnn-a l'altéssa de Finâ, méntre, cómme rispòsta, i ezèrciti do Ducâto de Savöia e de l'Òustria se són stabilîi inti pàixi de , Coscéria, Còrcre, Artâ, Màlae e Merêxo. Inti quàttro ànni sucescîvi a scitoaçión a no l'é goæi cangiâ, co-a lìnia do frónte ch'a s'êa consolidâ tra i masìsci do Settepani, do Melogno e do Sàn Giàcomo, scìnn-a-a ràdda de Voæ[7][24].

Però, into 1796, o comàndo de armæ françéixi o l'é pasòu a 'n zóveno generâle còrso che da chi o l'à comensòu a prìmma de sò grénde canpàgne, o Napolión Bonapàrte. Dòppo avéi refuòu 'n atàcco oustrìaco a-i 11 arvî, l'Armée d'Italie a l'é pasâ a l'òfenscîva into giórno a vegnî: méntre e divixoìn de Masêna e Laharpe sfondâvan e lìnie nemîghe in sciô Montenéutte, i òmmi de Augereau pigiâvan Còrcre e pöi Merêxo inte quélle che són conosciûe co-o nómme de batàgge de Móntenotte, Merêxo e Dê (a segónda). A-i 28 de arvî o Ducâto de Savöia, dòppo êse stæto tórna batûo inta batàggia de Mondovì, o s'é aréizo a-i françéixi, con l'armistìçio de Cheràsco[7][24].

I ànni sucescîvi són stæti tra i ciù dûi da stöia da val Bórmia tànto che, into 1800, aprêuvo a-e carestîe e a-e pestilénse a popolaçión a l'é amermâ do vintisêi perçénto rispètto a l'inìçio da goæra. Cómme inti âtri perîodi de crîxi e génte da vàlle àn trovòu recôvio inta fêde religiôza: 'n picìn afrésco do 1618 in sciâ maxêa de 'n secæso o l'é diventòu ògètto de 'n'inténsa devoçión e, inte quéllo lêugo, l'é stæto costroîo 'n grànde santoâio. Sto cazaménto chi, scitoòu into teritöio do comùn de Merêxo e dedicòu a-a Nòstra Scignôa do Dezèrto, o l'é ancón a-a giornâ d’ancheu o ciù inportànte da valàdda[7][25].

Con l'anesción dirètta da Repùblica Lìgure a l'Inpêro françéize do 1805, dòppo ciù de mìlle ànni són stæte do tùtto rivoluçionæ e entitæ teritoriâli da valàdda, co-a disoluçión da màrca aleràmica. In particolâ, i pàixi da vàlle èan inclûxi inti doî circondâi de Cêva e de Àcqui, pàrte do dipartiménto de Montenéutte. A-o livéllo aministratîvo inferiô, in particolâ, e tære de l'âta vàlle êan ripartîe inti cantoìn de Merêxo, Spîgno, , Còiri e Calisàn[26]. A ògni mòddo e decixoìn ciù inportànti êan pigiæ a Sànn-a, capolêugo do dipartiménto, dónd'o prefètto Chabrol de Volvic o l'àiva comensòu 'na conplèssa òpera de rifórma, ch'a l'à mìsso e bâze do futûro svilùppo da vàlle. Però, pöchi ànni dòppo, co-a chéita de l'Inpêro napoliónico e o nêuvo asèsto teritoriâle decîzo into Congrèsso de Viénna, e génte lìguri, co-a val Bórmia ascì, saiàn in sciâ fìn asogetæ a-o contròllo do stâto sardegnòllo e do sucescîvo régno italiàn, anàndo aprêuvo a-i evénti de quéllo stâto[7].

Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Parlæ[modìfica | modìfica wikitèsto]

Aprêuvo a sò stöia de tæra de frontêa, sudivîza tra divèrsci stâti, a val Bórmia a l'à 'n'ànpia variêtæ inte sò parlæ, frûto de infloénse de coltûe ligùstica e piemontéize. Defæti a scitoaçión a l'é squæxi o contrâio tra l'âta e a bàssa vàlle: méntre inta sò pàrte ciù bàssa e parlæ són prinçipalménte de variànte da léngoa piemontéize, con de infloénse ciù ò mêno fòrti da-o lìgure, quélle da pàrte ciù âta da valàdda són clasificæ cómme de variànte da léngoa lìgure, scibén che àn de caraterìstiche de tranxiçión co-o piemontéize[27].

In particolâ, e parlæ de l'âta val Bórmia, con l'eceçión de quélle de Bardinêo e de Calisàn, són riunîe into grùppo di dialétti da val Bórmia, pàrte do coscì dîto grùppo do lìgure de l'Óltrazôvo. A ògni mòddo gh'é bén bén de diferénse tra e divèrse parlæ: chi de sótta se peu védde cómme ezénpio o confrónto do mæximo tésto (l'incipit da paràbola evangélica do fìggio larghê) scrîto inte 'na parlâ de l'âta vàlle con fórti caràteri piemontéixi (variêtæ de Còiri), unn-a da bàssa (dialétto de Àcqui) e, cómme paragón, in zenéize e in lusciandrìn.

Zenéize (grafîa in u)

Ïn ommu u l'avéiva duì figiö; u ciü piccìn u dîxe óu puæ: "Dæme a mè parte de bén ch'a me tucca!", e u puæ u ghe spartì u fætu sö. U figiö, quande u l'a fætu i fèri, de lì a pochi giurni u se ne scappa, e u se n'andià 'n t'ïn pàise luntàn, dunde, a fórsa de desbaüsci, u s'asgærià tüttu u sö avê.

Parlâ de Còiri

In òm r'äva doi fieuj. U ciu zono r'ha dicc a sò päre: “Popà, dème ra part ed beni ch''o'm toca!”. E chièl r'ha facc tra chej ra pärt du sò patrimoni. Da lì a cärch dì, botä tucc insèm ës fieu ciu pcit, o's n'è indä int in paìs lontàin, e lì r'ha xgheirä tucc 'r fäcc sò in desbaoxi.

Parlâ de Àcqui

In pari l’eiva doi fieuj. Ër pì zovo l'ha dicc a sò pari: "Pari, dem ra part ch'o m'aparten dër fait mè!" E 'r pari sciulinda ai ti l'ha spartì col pòch ch'l'avìa e o j'ha dacc lo ch'j'avniva. Da lì a cuich dì 'st fieu 'n pu zovòt l'ha migiä tit col ch'l'ha pussii, l'ha féi fagòt e o's n'é tiré via d'an cà e o 's n'andä ant in pais strangé. Là ch's'é stacc, o la squarsava da sgnor e, vist novist, ant pòch temp l'é balà tit, e l'é restä biot e patani che o 'n eiva manch pì 'n sòld da passé l'eva.

Lusciandrin

In òm l'éiva dói fieuj. Ër pu giovo 'd 'sti fieuj l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part ed beni ch'o 'm tuca!”. E lu o j'ha spartì e o j'ha dacc ra sò part. E da léi a pochi dì, ër fieu pu giuvu l'ha facc su tucc e l'é andacc ant in pais luntàn, e là l'ha sgarà tüt ër facc sò a fè der sbauci

Gastronomîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âta vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]

'N piâto de "Nisêue Piemónte".

Prodûti

  • Asæ inportànti inti comùn de Calisàn e de Moriòudo són e castàgne. In particolâ, quélla de Calisàn a l'é stæta diciarâ Presidio Slowfood ascì. Quésta l'é a regìnn-a da "Fèsta d'ötùnno", manifestaçión inta quæ o mêgio tra i câdaròsti o goâgna o prémio da "castàgna d'öo"[28].
  • I doî comùn de Calisàn e de Bardinêo són pöi di lêughi asæ avoxæ pe l'arecugéita di fónzi porcìn (sorviatùtto o fonzo néigro), a-i quæ a l'é dedicâ a "Fèsta naçionâle do porcìn d'öo"[29].
  • Merêxo o l'é pe cóntra diventâ 'n'inportànte localitæ pe l'arecugéita e o comèrcio do trìfolo, ségge giànco che néigro, cómme dimostròu da-a grànde manifestaçión da "Fèsta naçionâle do tartùffo de Merêxo"[30].
  • O comùn de Çéngio, in particolâ a sò fraçión da Rochétta, a l'é conosciûa pe 'na variêtæ de sùcca, dîta a Sùcca de Rochétta. Quésta variêtæ a l'êa squæxi sconparîa ma, gràçie a l'ativitæ de asociaçioìn do pòsto e a-a creaçión de manifestaçioìn a lê dedichæ, cómme a "Zucca in piazza", òua a l'é bén conosciûa e aprexâ[31][32].
  • Âtro prodûto agrìcolo tradiçionâle de Çéngio o l'é o moco, variêtæ locâle da lême ch'a l'à òtegnûo a denominaçión comunâle (De.Co.)[33].
  • A "Nisêua Piemónte", ch'a l'à goâgnòu a certificaçión IGP, a l'é difûza ascì inta pàrte da provinsa de Cùnio òcupâ da-a val Bórmia e in particolâ into teritöio do comûne de Cortemìlia[34].
  • O prodûto bitîro ciù tradiçionâle da val Bórmia o l'é o zuncò, 'n formàggio frésco òtegnûo da-o læte de crâva e lasciòu a l'âia pöchi giórni prìmma de êse consumòu[35].
  • Tra i formàggi s'aregorda ascì a robiöla de l'âta val Bórmia òcidentâle, prodûta sôlo inti comùn de Bardinêo, Calisàn e Osìlia e in quantitæ ridûta. A diferénsa do zuncò a l'é sotopòsta a 'na brêve maturaçión de ciù ò mêno 'na setemànn-a[36].

Piâti tìpichi

'Na confeçión de torcétti.
  • Grissa: pàn tradiçionâle de tùtta a vàlle, coscì cómme inte âtre pàrte da Rivêa de Ponénte, o l'à 'na fórma alonghîa[37].
  • Sciaccarotti: fugasétte difûze in particolâ a Moriòudo e a Merêxo, són ricovèrte da 'n condiménto formòu da sàrsa de tomâta, pésto e àggio[38].
  • Fazzino: a segónda da localitæ ò do condiménto ciamòu lisone (sorviatùtto a Refréido, fraçión de Moriòudo) ò lisotto (Pàlae) ascì, o l'é 'na fugasétta de patàtte coxinâ inte tùtta a vàlle[39].
  • Tira: panétto tradiçionâle da çitæ de Còiri, a sò particolaritæ a l'é 'n abondànte pìn de sâsìssa[40].
  • Tirotto: o pîgia o sò nómme da-a ciù famôza tira, da-a quæ o l'aregórda a fórma. O l'é 'n pàn tìpico de l'âta val Bórmia e de Sascéllo ch'o l'à 'n inpàsto formòu, inta sò riçètta ciù tradiçionâle, da fænn-a e patàtte, o tùtto bagnòu d'êuio[41].
  • Zeaia: dîta Zrarìa o Zeraria ascì a segónda da pàize, a l'é 'na gelatìnn-a de càrne de beu e de pòrco, coxinâ inte 'n bròddo aromatizòu con öféuggio e safràn. Riçètta tìpica do perîodo de Dênâ, a l'é difûza inta vàlle Stùra ascì[42].

Piâti tìpichi - dôsci

  • Cobelétti: i cobelétti són di beschéutti de pàsta fròlla. Tradiçionâli inte âtri pàixi da Ligùria ascì, segóndo a riçètta da val Bórmia àn 'n pìn de marmelâta de armognìn[43].
  • Merexìn a-o róm: cicolatìn pìn de róm, cómme dîxe o nómme són òriginâi do comùn de Merêxo[44].
  • Torcetti: scìmili inta fórma a-o dôçe tìpico da coxìnn-a piemontéize, quélli da valàdda, prodûti in particolâ a Màlae, se prezéntan cómme di beschéutti frîti co-în inpàsto legerménte alcòlico, aprêuvo a l'azónta de róm[45].
  • Pàn ò òsse di mòrti: beschéutti tìpichi de Calisàn, scìmili a-a riçètta difûza inte âtre regioìn do nòrd, a sò produçión a l'é comensâ into segóndo dòppo goæra. A pàsta dêuviâ a l'é 'n conpòsto de beschéutti sfregogiæ, fænn-a, sùcou, vìn giànco e frûta sécca[46].
  • Tórta strangôagàtti: tórta tìpica do comùn de Calisàn, a l'é òtegnûa da 'na pàsta scìmile a quélla do pandôçe, ma a conscisténsa a l'é ciù mòrbida, cómme a tórta margàita[47].
  • Cugnà: marmelâta de mósto d'ûga, fîghe, nôxe, méie, péie e spéçie, a l'é 'na preparaçión comûne inta ciù pàrte de Lànghe e, inta val Bórmia, a l'é in particolâ tìpica do pàize de Cortemìlia[48].

Teritöio de Àcqui[modìfica | modìfica wikitèsto]

'Na botìggia de Brachétto d'Àcqui.
  • Filétto baxòu: o l'é 'n salùmme òtegnûo da càrne maxinâ de pòrco insacâ insémme a 'n filétto de pòrco, prìmma conservòu in sarmoîa. Dòppo o doviâ êse asaxonòu pe armêno doî méixi. O l'é o prodûto ciù famôzo do pàize de Ponçón e o l'à goâgnòu o riconosciménto P.A.T. (Prodûti Agroalimentæ Tradiçionâli).
  • Fainâ (de Àcqui): asæ scìmile a quélla zenéize, a l'é 'na de dimostraçioìn di fòrti ligàmmi stòrichi tra Àcqui e a Repùblica de Zêna.
  • Amarétti (de Àcqui): coscì cómme pe-a fainâ, i amarétti són 'n âtro scìnboli di ligàmmi co-i pàixi da Ligùria e, in particolâ, co-o comùn de Sascéllo, céntro prinçipâ pe-a produçión de sti dôsci chi.
  • Àcquéize a-o róm: cicolatìn pìn de róm tìpichi da çitæ de Àcqui, o sò inpàsto o l'é formòu da cicolâta, crémma de marónn-e, pàsta de nisêue e róm.

Vìn e licôri[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Vìn da Ligùria.
  • Granàccia (variêtæ do vitìgno Alicante de Rocavignâ)
  • Dôçétto de fàscie (variêtæ de Cortemilia e Moriòudo do Dôçétto d'Àrba)
  • Dôçétto d'Àcqui (DOC)
  • Barbêa d'Àsti (DOCG)
  • Brachétto d'Àcqui (DOCG)
  • Moscâto (DOCG)
  • Moscâto pasîo (DOCG)
  • Cortéize pasîo (DOC)
  • Moscâto pasîo (DOC)
  • Amâo Gamondi

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (IT) L.R. 21 màzzo 1973, n. 15 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  2. (IT) L.R. 30 lùggio 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  3. (IT) L.R. 12 zenâ 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
  4. (IT) L.R. 29 dexénbre 2010, n. 23, art. 12, in sce lrv.regione.liguria.it.
  5. (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione I, in sce cairomontenotte.com, 1787.
  6. (EN) Francesco Perono Cacciafoco, Pre-Indo-European Relics: The *borm- Root in the European Pre-Latin Context, in Acta Linguistica: Journal for Theoretical Linguistics, vol. 9, n. 2, 2015, pp. 57-69.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 (IT) Gian Paolo Re, Una storia millenaria di contese e spartizioni, in La rocca dell'Adelasia. Una riserva naturalistica nell'alta val Bormida, Gruppo 3M Italia, 1989, ISBN 88-43-53051-8.
  8. (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione II, in sce cairomontenotte.com, 1787.
  9. (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione III, in sce cairomontenotte.com, 1787.
  10. (EN) William Smith, Via Aemilia Scauri, in sce perseus.tufts.edu, Dictionary of Greek and Roman Geography.
  11. (IT) Helia Ciampi Polledri, Via Aemilia Scauri (abstract), in Studi Classici e Orientali, vol. 16, Pîza, Pisa University Press, 1967.
  12. (LA) Plinio o Vêgio, Naturalis historia, vol. 3, Rómma, 77 d.C.
  13. (IT) Raoul Molinari, La marca aleramica. Storia di una regione mancata, UmbertoSoletti Editore, 2008, ISBN 88-95-62800-4.
  14. 14,0 14,1 (IT) L'abbazia di San Quintino, faro di civiltà della Valle Bormida (PDF), in sce comune.spignomonferrato.al.it, 21 màrso 2014. URL consultòu o 1º arvî 2021.
  15. (IT) Renato Bordone, Il "famosissimo marchese Bonifacio". Spunti per una storia delle origini degli Aleramici detti del Vasto, in Bollettino storico-bibliografico subalpino, vol. 81, Torìn, 1983, pp. 587-602.
  16. (IT) Roberto Maestri, L'arrivo in Monferrato dei Paleologi di Bisanzio, 1306-2006: studi sui Paleologi di Monferrato, Circolo Culturale "I Marchesi del Monferrato", 2007.
  17. (IT) Giuseppe Milazzo, L’abbazia di Ferrania, in sce rsvn.it. URL consultòu o 1º arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 18 novénbre 2017).
  18. (IT) Comûne de Merexe - Da vixitâ, in sce comunemillesimo.gov.it. URL consultòu o 1º arvî 2021.
  19. (IT) Giorgio Mamberto, La vendita del Marchesato del Finale alla corona di Spagna nel 1602, Finâ, Associazione Emanuele Celesia, 2014.
  20. (DE) Jean Meyer, Frankreich im Dreißigjährigen Krieg, in sce lwl.org. URL consultòu o 3 arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 seténbre 2007).
  21. (IT) Cenni storici - Le Chiese, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  22. (IT) Comune Carcare - cenni storici, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  23. (IT) Elio Migliorini e Carlo Morandi, Rastatt, in sce treccani.it, 1935. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  24. 24,0 24,1 (IT) Karl von Clausewitz, La Campagna del 1796 in Italia, Milàn, Libreria Militare Editrice, 2012, ISBN 88-89-66014-7.
  25. (IT) Giovanni Meriana, Guida ai Santuari in Liguria, Zêna, Sagep, 1997, ISBN 88-70-58666-9.
  26. (FR) L'almanach impérial pour l'année 1810. Chapitre X: Organisation administrative., in sce napoleon-series.org. URL consultòu o 3 arvî 2021.
  27. (IT) Fiorenzo Toso, Studi e ricerche sui dialetti dell'Alta Val Bormida, Merêxo, Comunità montana Alta Val Bormida, 2001.
  28. (IT) Festa d’autunno a Calizzano, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  29. (IT) Bardineto, Grande Regno dei porcini, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  30. (IT) Millesimo, la festa del tartufo, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  31. (IT) Zucca di Rocchetta Cengio, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  32. (IT) Zucca in piazza a Rocchetta di Cengio, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  33. (IT) Festa del Moco in fiore a Cengio Rocchetta, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  34. (IT) Consorzio Tutela Nocciola Piemonte, in sce nocciolapiemonte.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  35. (IT) La zuncà, un formaggio fresco prodotto secondo la tradizione, in sce thefridgeproject.com. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  36. (IT) Robiola della Val Bormida, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  37. (IT) Grissa, in sce panificiogiulianidal1968.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  38. (IT) Sciaccarotti, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  39. (IT) Fazzino, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  40. (IT) Tira, in sce fondazioneslowfood.com. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  41. (IT) Tirotto, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  42. (IT) Zeaia, in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  43. (IT) Gobeletti (de Zena), in sce genovatoday.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  44. (IT) Millesimini (Cioccolatini di Millesimo), in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  45. (IT) Torcetti di Mallare, in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  46. (IT) Pan e ossa dei morti, una dolce tradizione, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  47. (IT) Strozzagatti, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
  48. (IT) Cognà (o cugnà, salsa d'uva), in sce langhe.net. URL consultòu o 29 màrso 2021.

Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]