Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize

Aquila (cumüne)

Da Wikipedia
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese
Aquila
comun
Aquila – Veduta
Panuàmma de Àquila d'Aròscia
Localizaçión
StâtoItalia Italia
RegiónCoat of arms of Liguria.svg Liguria
ProvìnsaImperia
Aministraçión
ScindicoTullio Cha (lista sivica "Uniti per Aquila") da-o 1-6-2015 (2º mandòu da-o 22-9-2020)
Dæta de instituçión1947
Teritöio
Coordinæ:44°05′00.76″N 8°00′19.54″E / 44.083544°N 8.005428°E44.083544; 8.005428 (Aquila)Coordinæ: 44°05′00.76″N 8°00′19.54″E / 44.083544°N 8.005428°E44.083544; 8.005428 (Aquila)
Altitùdine495 m s.l.m.
Superfiçie10,06 km²
Abitanti155[1] (30-6-2019)
Denscitæ15,41 ab./km²
Comûni confinantiÀutu (CN), U Burghettu, Cravaüna (CN), Naxin (SV), Unsu (SV), Ransu
Âtre informaçioìn
CAP18020
Prefìsso0183
Fûzo orâioUTC+1
Còdice ISTAT008003
Cod. cadastrâA344
TargaIM
Cl. sismicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climaticazöna E, 2 329 GG[3]
Sànto patrónSanta Repaà
Giórno festîvo8 utùbre
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Aquila
Aquila
Aquila – Mappa
Posizione del comune di Aquila d'Arroscia nella provincia di Imperia
Scîto instituçionâle

Àquila (Aquila d'Aroscia ascì, Àuguia inta valà du Pennavaire, Àuguglia a Castreveggiu, Àuguija a Èrli, Lauja in urmeàscu[4], Aquila d'Areuscia in zenese, Aquila d'Arroscia in italiàn) o l'é 'n cumün de 155 abitanti c'u se tröva inta valà de l'Aroscia, inta pruvinsa de Impéia.

Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

U teritòiu cumünàle de Aquila d'Aròscia u l'è scituàu inta valà du s-ciümme Aroscia, ai cunfin cun u bacìn da valà du Pennavaire. U l'è sircundàu dai muntu, dunde se pö vegghe a Ròcca du Bussàu (948 m), assèmme au munte Turétta (852 m).

Particulàre a l'è a presensa de 'na rùggia (o cascàta) vixìn au làgu da Ferài(r)a, bacìn artifisiàle custruìu intu 1998, pé inaiguà i campi cultivài de Àquila, U Burghettu e Ransu. U cunfìna cun U Burghettu e Ransu a sud, Àutu e Cravaüna a nord, Naxìn e Ùnsu a nord-est. A cunta ùnze burgàe: Salìn, Ciàssa, Cantu, Ai(r)a, Pràu, Loga, Affredù, Ferrai(r)a, Mugnu, Muntà, Maiuréu cun e quali a cröve 10,06 km².[5]

Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]

E prime testimunianse e sun stàe truvàe inta grotta denuminà lucalmènte Arma du Cüppà, vixìn aa rùggia da Ferài(r)a, rozalenti a 8000-10000 ànni fà, cuntempuranee a quélle da valà du Pennavaire (prinsipalmente l'Arma du Stevanin).[6]

Stu fenomenu chi u cuntinua ascì intu Neuliticu, grassie ascì aa presènsa de carbun, riscuntrà inta valà du Feàia. Seculi dòppu u teritòiu cumünàle u vegne ucupàu dai Rumài, avendu battüu i Ligüi Ingauni, u ne segue che, düante u periudu medievàle chi i se stabilisciàn di muneghi benedetìn, chi i dàvan amentu ai regulamenti de San Cuumbàn. Da vellu u deiveéva u numme da varietài lucale de uìva, a cuumbài(r)a.

Doppu u peìudu de duminasiùn Lungubarda e bàrbaica, u fenìsce a fà parte intu 1202 du Marchesàu di Clavesana, tantu che intu XI seculu u castéllu lucàle, in sce càppu de 'na còlla lucàle, c'a permettéva in rapidu culegamèntu cun quellu de Àutu. Segundu de suppusisiùi u nùmme lucàle u saieva legàu au numme de 'na colla, famuza pé u stasiunamèntu de àquile. Dandu amentu peò a àtre versciùi stu chi u saieva invece culegàu aa famìa di Cha, che in sce u sò stemma i prezèntan propiu quella bestia.

Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Àquila a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevése, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca.

Dau 1328[7] u burgu, infeudàu ai Cepollìn de Arbenga dai Clavesana, u vegne assediàu dai Del Carretto, cun u Marchese Zorzu, c'u se fà dunca infeudà intu paìse.[7], ascì se u duminiu u nu se mustra duaüu, in quantu u feudu u passa pòcu dòppu sutta u streitu duminiu di Clavesana. Particulàre a cundisiùn di abitài de Leverùn e de Gavenüa, ancöi frasiùi du Burghettu che, a a morte di marchexi lucàli i vegnàn anesci au növu marchesàu de Süccaellu, faxendu parte de in ünicu feudu cun u castellu du burgu. Fà peò eccesiùn u perìudu fra u 1386 e 1590 circa, quande u nu gh'è stàu in duminiu stabile da parte di Del Carretto, ma ina sempre mazù ingerènsa zenese, tantu che Aquila a và a fa parte du vicariàu de Ransu, pòi cunfluìu intu capitanàu da Cêve.

Cun a guèra fra zenesi e Sabaudi u turna difatti sutta a stu stàttu picìn, fin a quandu u nu se desfà, intu 1624, venèndu sciurbìu da a Repübbrica de Zena. A situasiùn a cangia in moddu sustansiàle quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe (u và a fà parte du cantùm de Rànsu primma, poi de quellu cevése), smembrà intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu Munenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Impeia. Doppu u segundu cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana.[8]

Diferenti i cangiamènti terituiàli subìi, intu 1928 difatti i teritòi de Ransu e Àuguia i vegnan piài dau cumün di Burghettu, ricustituìi sulu intu 1947.

I ürtimi cangiamènti i sun da riscuntrà intu 1949, quande Gavenü(r)a a vegne destaccà da Àquila pé entrà a fa pàrte du Burghettu. Dau 1862 u cumün u pìa u numme uffisiàle, 'zunzendu u sufissu "d'Aroscia", pe distinguelu da àtri cumüi.[9]

Da l'ànnu 1973 au 31 de dixembre 2008 u cumün u l'ha fàu parte da Cumunitài Muntana de l'Àta Valà de l'Aròscia poi supressa. Dau 2014 u l'è pàrte l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia.[10]

Inte l'ànnu 2017 a l'è stà prupòsta a fuxiùn di cumüni du Burghettu e de Àquila in te in sùlu, c'u duieva pià u numme de Aròscia vista a stòia cumüne fra i dùi teritòi. U növu ente u daieva cuscì u segundu centru aruscìn (fra quelli in pruvinsa de Impeia) pé grandessa doppu A Cêve.[11]

Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitanti censìi[12]

Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüe religiùse[modìfica | modìfica wikitèsto]

A livéllu religiusu u cumün de Àquila u fa parte da diocexi de Arbenga e Impeia, prezentandu sulu ina parocchia, dedicà a Santa Repaà.[13]

• Géxa da parocchia de Santa Repaà, a se tröva intu burgu de Àquila e a l'è stà edificà fra u 1582 e u 1589, mèntre intu 1597 a l'è avegnüa a cunsacrasiùn. De ciànta barocca a cunserva in còru de legnu uiginaiamènte cunservàu in tu cunventu di Agustiniani da Cêve.

• Uatòiu de San Bastian, in stìle baoccu, u l'è rizalènte au 1732.

• Capeletta de San Giacumu, u se tröva in sci còlla c'a suvrasta u paìse, ai cunfin fra a valà de l'Aroscia e quella du Pennavaire.

• Capeletta dedicà a l'Imaculà Cuncesiùn

• Santuàiu da Madonna da Néve

Castéllu[modìfica | modìfica wikitèsto]

U Castéllu di Clavesana a l'è ina furtessa medievàle edificà aturnu fra u 1060 e u 1090, ma u vegne mensciunàu cun precixùn sulu aturnu au 1202 pé metì in cumunicasiùn e valà de l'Aroscia cun quella du Pennavaire, prinsipalmente cun a furtificasiùn de Àutu. Ancöi i se pònan vegghe sulu pòchi rèsti, fra cui a tùre e e müa du perimetru.[14][15]

Musei[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Àquila u se tröva u mussu archeulogicu da valà de l'Aròscia, dunde se ponan vegghe atrèssi, ugetti e atri reperti ritruvài inte grotte lucàli, cun ascì de ativitài laburatuiàli.[16]

Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'ecunumìa du paìse a l'è bazà in moddu prevalènte in sce l'agricultüa: i se cultìvan e uìve taggiàsche e e varietài d'üga lucàli, prinsipalmènte pigàu e urmeàscu. Atìvu u l'è l'alevaméntu, specialmènte de e vàcche. Rilevante a prudusiùn de legnàmme e a rocòlta de e castàgne e di fùnzi. Inti tempi antìghi Àquila a l'éa sentrale pé u cumerciu fra e valàe du Pennavaire e de l'Aroscia, ma ascì pé a presensa de arvun intu bacìn da Feràia.

Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialettu de Àquila[modìfica | modìfica wikitèsto]

Magnifying glass icon mgx2.svgO mæximo argoménto in detàggio: Dialétto arbenganéize.

U dialettu parlàu a Àquila u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.

Enugastrunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

L'uìva cu(r)umbàia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Particulare de stu teritòiu chi a l'è l'uìva cu(r)umbàia, intrudòtta dai benedetìn de San Cuumbàn, stabilìi inta vixìna lucalitài de Gavenüa, stuicamènte ligà au teritòiu de Àquila. Questa varietài a l'è stà poi susctituìa gradualmenta da quella taggiasca, difuza in t'in segundu mumentu dai stessi muneghi. Ancöi sta varietài antiga a l'è stà parsialmènte riscuvèrta, anche se prinsipalmente a l'è cultivà inta zòna de Finà.

Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]

• Festa patrunàle de Santa Repaà, a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne de utùbre.

• Festa de San Giacumu, a se tegne inta capeletta dedicà au santu, cun a messa e a prucesciùn de cunfraterinte lucàli, cun poi a sagra relatìva, a se tegne aa fìn de lüiu.[17]

Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Perîodo Prìmmo çitadìn Partîo Càrega Nòtte
2 zügnu 1985 13 nuvembre 1989 Giuseppe Cha Demucrassìa Cristiana Scindicu
13 nuvembre 1989 29 mazzu 1990 Ottavio Cha Demucrassìa Cristiana Scindicu
29 mazzu 1990 24 arvì 1995 Ottavio Cha Demucrassìa Cristiana Scindicu
24 arvì 1995 14 zügnu 1999 Ottavio Cha lista sivica Scindicu
14 zügnu 1999 14 zügnu 2004 Roberto Marini lista sivica Scindicu
14 zügnu 2004 8 zügnu 2009 Roberto Marini lista sivica Scindicu
8 zügnu 2009 28 mazzu 2014 Piero Claveri Per Aquila
(lista sivica)
Scindicu
28 mazzu 2014 1º zügnu 2015 Fernando Colangelo Cummissàiu Straurdinàiu
1º zügnu 2015 22 setembre 2020 Tullio Cha Uniti per Aquila
(lista sivica)
Scindicu
22 setembre 2020 in càrega Tullio Cha Uniti per Aquila
(lista sivica)
Scindicu

Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

U teritòiu de Aquila u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsàle 78 che a permette u culeegamentu stradale cun Ransu, a sud, e U Burghettu ad ovest rivàndu a culegàse un a Stradda pruvinsàle 14.

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Dato Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu 2019.
  2. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  4. Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
  5. (IT) U statütu cumünàle de Àquila, in sce dait.interno.gov.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  6. (IT) A stòia du cumüne, in sce aquilacomune.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  7. 7,0 7,1 Andrea Gandolfo, La provincia di Imperia: storia, arti, tradizioni. Volume 1, Peveragno, Blu Edizioni, 2005.
  8. (IT) Scheda du cumün de Àquila, in sce expovallearroscia.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  9. (IT) Aquila d'Aroscia, scheda du cumün, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  10. (IT) A nàsce l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia, in sce anci.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
  11. (IT) U nasce Aròscia, u cumün fuxiùn fra U Burghettu e Àuguia, in sce riviera24.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
  12. Statìstiche I.Stat ISTAT  URL cunsultàu o 28-12-2012.
  13. (IT) U cumün de Àquila, i pòsti, in sce aquilacomune.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  14. (IT) I pòsti du cö 2020: U castellu de Àquila, in sce fondoambiente.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  15. (IT) Ae uigini da nòstra siviltàu, in sce 24orenews.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  16. (IT) U museu archeulogicu da Àquila d'Aròscia, in sce expovallearroscia.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
  17. (IT) A festa de San Giacumu, in sce rivieraeventi.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.

Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]