Questa pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize

Liguria

Da Wikipedia
(Rendirissou da Ligurria)
Jump to navigation Jump to search
ZE
Questa pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
Ligûria
Liguria
Flag of Liguria.svg Coat of arms of Liguria.svg
Italy Regions Liguria Map.png
Liguria dal satellite.jpg
Stato Italia
Capoleugo Zêna
Prescidente Giovanni Toti (Fòrça Italia)
Lengoe Italiàn e ligure
Dæta d'instituçion 1970
Superficce 5 416,21 km²
Populaçion 1 552 545 ab.
Denscitæ 286,65 ab/km²
Provinçe Zêna, Sann-a, Spèza,

Imperia

Raprezentança

parlamentâre

16 deputæ

8 senatoî

Confin Piemonte, Toscan-a,

Emilia-Romagna, Fransa

Liguria Provinces.png
Scito istituçionâle
https://www.regione.liguria.it/

« enta e rosâ a monta in sciu da o mâ
a séia de Liguria, perdiçión
de cheu amanti e de cöse lontan-e. »

(Vincenzo Cardarelli - da Seia de Liguria int'e Poesie)

A Ligûria[1] (/li'gy:rja/; in italiàn: Liguria) a l'é 'na región de l'Italia setentrionâ grande 5.410 km², de 1.565.566 de abitanti (2016), con capoleugo Zena. Confinn-a a levante co-a Toscann-a e l'Emilia-Romagna, a nòrd co-o Piemonte, a ponénte co-a Fransa e a sùd co-o mâ Ligure.
O nomme o vegne da l'antiga popolaçión di lìguri.

Capoleughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]

I capolêughi de provinsa da Ligûria son (da ponente a levante):

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Regio IX Ligùria a-o ténpo di antîghi Romen

I antîghi Lìguri i se stansian in sce o litorâle mediteràneo da-o Rodano a l'Arno, ma pöi e migrasioìn di Celti, comme ascì e colonizaçioìn de Fenixi, Greghi e Cartagineixi, i se mesc-cian e se sostitoìscian parsialmente ai Lìguri a partî do IV secolo a.C.

A Ligûria costiêra a l'è suttamissa ofiçialmente dai Rumäni sôlo into II secolo a.C., con varie sacche autónome che, pe e caratteristiche do teritöio, i rescistiàn a-o contròllo diretto centrâle ancón pe' quarche dêxenn-a d'anni.

A paròlla Ligure / Liguria a l'è dæta a sto pòpolo primma da i Greghi, pöi da i Romani e a vêu dî lêugo paludôzo, acquitrìn.

In etæ clàscica centri importanti son Genua, Savo, Vada, Alba Intemelium, Alba Ingaunum, Lunae (st'ürtima a perdià manimàn d'importança scinn-a a-o definitio abandón into XIII secolo).

Èrto Mediȇvo: i Bàrbari, i Longobàrdi e i Frànchi[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dòppo a chéita de l’Inpȇro Româno, a Ligùria a l’é stæta devastâ da-i Éroli e da-i Göti. I Bizantìn dòppo a goæra gòtica àn òcupòu tùtta a pàrte ch’a va da-o mâ a l’Apenìn e n’àn fæto a provìnsa bizantìnn-a da Ligùria. A región a s’é ridûta a-a sò fàscia costȇa, ch’a l’à pèrso i contàtti con l’oltrezôvo e a l’é stæta dónca “òbligâ” a rivòlzise vèrso o mâ. Inte l’ànno 641 a provìnsa bizantìnn-a a l’é stæta conquistâ da-o rè longobàrdo Ròtâri, aotô de l’ordinànsa ch’a l’à o sò nómme, e coscì a l’é diventâ “ducâto de Ligùria”, con Zȇna capitâle e ch’a faxéiva pàrte do grànde Régno Longobàrdo. Ghìé stæto fòndòu di monastȇ che ne vegnîvan da l’Abaçîa de Bòbio e són repigiæ i comèrci con l’intèrno ch’àn creòu e bâze pò-u svilùppo de l’agricoltûa, co-a difuxón de vìgne, de castàgni, di òivi e di franzoéi e a coltivaçión in teràssa. S’é avèrto nȇuve stràdde comerciâli co-a Cianûa Padànn-a a travèrso e futûre stràdde comerciâli e de comunicaçión: ȇuio, sâ, legnàmme, càrne, e coscì vîa. O pòrto de Zȇna o l’é diventòu “Pòrto frànco”, dónde tùtti i bàrchi poéivan atracâ, e quélle bizantìnn-e ascì. Co-i Frànchi into IX sécolo a Ligùria a l’é stæta spartîa inte træ “màrche”: l’aleràmica, l’ardoìnica e l’oberténga. Quéste dòppo àn fæto pàrte da “màrca marìtima”, nasciûa pe invigilâ cóntra i Saracìn e tegnîli lontàn da-o Mâ Lìgure.

Basso Mediêvo: A montâ de Zȇna[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Lìguria e Zȇna: e stöie de queste dôe entitæ da òua in avànti són a mæxima cösa, in fæto richìscimo de consegoénse. Prìmma de tùtto o l’à scignificòu de segûo lâgrime e sàngoe pe-e popolaçioìn, vìtime de contìnoe e terìbili incurscioìn e abandonæ in prìmma lìnia. Ma co-i àrabi l’é arivâ ascì, e i zenéixi n’àn saciûo bén aprofitâ, ’na nȇuva, straordinâia dimensción colturâle, fæta de conoscénsa, téniche e esperiénse de navigaçión e de comèrci, contàtti mercantîli con tùtto o Mediterànio ch’o diventâva tut’asémme ciù picìn, ch’o l’à portòu, in mȇno de ’n sécolo a Çitæ da-a svugiâ e lontànn-a periferîa de ’n inpȇro òrmâi in crîxi a-o céntro de vicénde de ’n crestianȇximo in espansción. De fæti són stæte pöi e Croxæ ch’àn dæto a Zȇna o ròllo de protagonìsta marìtima ch’a l’aconpagniâ inti sécoli dòppo. O cûrmine da poténsa de Zêna o va da-a meitæ do sec. XIII a-a meitæ do sec. XIV, miàndola inte in quaddro internaçionâle, con i avegnimenti anatòlici e a crixi de vie comerciâli aziatiche pe via da fin da pax Mongolica e ascì a vegnûa di Ming int'ou Gattäiu). A stöia lìgure in etæ medievâle a l'è da çercâ fêua da-a tæraferma: in pratica, a stöia medievâle di Lìguri a va çercâ fêua da-a Ligùria.

A se svilùppa difæti, a partî da-a primma esperiensa crociâta, in zû a-e ativitæ - esplorative primma e mercantili pöi - de famigge e di alberghi po-u ciù zeneixi, interessando comonque a vitta de gente de tùtto o teritöio da región. A forsa econòmica da Repûbbrica mainâ a se manifesta con in impero coloniâle ante litteram in senso fortemente e strèitamente econòmico, con bâzi politiche fæte da 'na fitta ræ d'acòrdi politici e mercantili inte tùtto o Mediterraneo e o Mâ Neigro; dense son e prezense mercantîli lìguri da Gibiltæra scinn-a l'Azia çentrâ, con testimonianse docûmentæ inte 'na miriade de pòrti e croxevia comerciâli.

Pe mensionâne i ciù importanti:

Comme o l'à scrito Roberto Sabatino Lopez, i alboî de mainaie reæ ingleise, spagnolla e sorvetùtto françeise gh'àn e reixe inta scheua ligure, co a ciamâ de meistranse da-e Rivee atte a formâ meistri d'ascia e arsenæ indipendenti. A Ligüria a s'è distinta atrescì in epoca mercantî e tardo medioevä pe-i so esploratoî (comme i fræ Vivadi, Lion Pancado, Lançerotto Maroxello, Antoniotto Usodemâ, segondo reçenti stüddi Zane Cabotto, oltre ovviamente a-o ciù nòtto Cristoffa Combo) e armiraggi (in primis Beneito Zaccaia, pòi Ansado De Mai, Oberto Doia, Oberto Spinnoa, scin a Andria Doia).

In sciä tæraferma Zena a piggia gradualmente o contròllo da maggiô pärte de a Ligûria, fin a-a cheita de l'ûrtima çittæ restâ formalmente libera, Sann-a, into 1528. Co a fin do mondo coloniä concomitante a l'avansâ ottomann-a (cheita de Bizansio do 1453 e de Caffa do 1475), comensa unn-a nêuva era. O periodo ch'o va da Carlo V / Andria Doia scin a i inissi do XVII secolo, ''El siglo de los Genoeses'', o l'è caratterizzao da-o poei finansiaio di banchê zeneixi e da-i prestiti a-a Coronn-a de Spagna. A Seiçento inoltrao començiâ unn-a nêuva e diversa longa decadensa ch'a se protraiâ per tûtto o Setteçento, scinn-a a renascita do periodo Napolionico e da Revolusion Industriä.

Etæ modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]

Apreuvo a l'invaxon françeize de truppe do Napolion Bonaparte do 1797, a Repubbrica de Zena a l'é primma transformâ inta Repubbrica Ligure e dòppo anessa a-o territöio françeize. A cheita do Bonaparte a coincidiâ co-a fìn de l'indipendensa de l'arcoâ region: dòppo l'efimera Repubbrica Zeneize, do 1814, o Congresso de Vienna o decretiâ, malgraddo i despiæ tentativi diplomatichi do Senato de sarvâ l'indipendensa e malgraddo a ferma contraietæ popolâ, l'anescion a l'invizo Regno de Sardegna, da sempre in conflito co-o poei dugâ. Nisciunn-a inutile quanto iresponsabile açion politico-militâ a saiâ intrapreiza a seguito de questa decixon, pe a paleize mancansa d'òmmi e mezi da desarmâ Repubbrica de fronte a-e potensialitæ belliche di Piemonteixi e de fòrse internasionæ prezente a Vienna. Termina coscì 'na stöia millenaia de aotònomo governo repubrican.

Dòppo ’n prìmmo perîodo de profónde inconprenscioìn fra i nemîxi de ’na vòtta e arivæ a-a ribelión ch’a l’à caozòu l’intervénto di bersaliȇri do La Màrmora (bonbardaménto da çitæ e doî giórni de sachézzo), e necescitæ teritoriâli, sociâli e econòmiche dàn i sò frûti e e recìproche conveniénse vȇgnan fȇua, coscì Zenéixi e Piemontéixi finìscian pe fóndise inta nȇuva prospetîva risorgimentâle e a vixón unitària. Scignificànte e articolòu l’è stæto o contribûto da Ligùria a-a càoza de l’Unitæ: bàsta aregordâ quésti nómmi, Giöxèppe Mazîni, Gofrȇdo Mamȇli, Giöxèppe Garibàrdi, Nîno Bîxo. In ségoito o Partîo Socialìsta Italiàn o l’aviâ a Zȇna l’inpùlso pe crésce. Tànti són i avantàggi chi-â Ligùria a l’acquìsta inte sto andaménto chi, e sôlo o séunno da sôla Zȇna çitæ-stâto sot’a-a proteçión di Ingléixi, contenplòu da-a Supèrba a Viénna, o peu métili in discusción rispètto a-o pîgro e decadénte perîodo de indipendénsa republicànn-a de prìmma. A realtæ a regàlla a-a Çitæ o ròllo de “Manchester Italiànn-a” e a sò Bórsa a l’é unn-a de ciù inportànti d’Ouröpa e o sò pòrto o renàsce spécce dòppo l’avertûa do Canâ de Suez.

O pasàggio da Régno de Sardégna a Régno d’Itàlia o l’é ’n camìn asæ difìçile e conplicòu, a-o quæ bén bén de nȇuve strutûe naçionâli no són preparæ. E inte sti problȇmi aministratîvi e instituçionâli o minìstro Ratàsci o trȇuva o ténpo e o mòddo de portâ vîa tòcchi de terén a-a Ligùria pe dâli a-o Piemónte. (Nȇuve – Novi Ligure – o l’é un de quélli tòcchi de terén insemme a-a Valle Borbéia) A ògni mòddo a Región, Zȇna in particolâre, a göde de ’na conscisténte prezénsa d’inprenditoî e de capitâli forèsti; Ingléixi prìmma e tedéschi dòppo, e quésto conbinòu co-e risòrse chi-â Çitæ a l’avéiva mìsso sciù into ténpo, ghe dàn ’na màrcia in ciù rispètto a âtre pàrti do Pàize. Ma quésto o no l’inpedìsce che asæ lìguri ségian costréiti a emigrâ vèrso l’América, in Argentìnn-a sorvetùtto. A Prìmma Goæra Mondiâle a l’é ‘na mànna pe-a Ligùria, pe Zȇna e pe Spézza dónde gh’é e ciù gròsse indùstrie de àrme ò sæ ’n’òportunitæ econòmica asæ conscisténte. O dopogoæra e a profónda crîxi ch’a pòrta a-a nàscita do fascìsmo no rispàrmian o capolȇugo ch’o védde o sò patrimònio industriâle asegnòu a l’IRI (nasciûa into 1933 con l’intençión de sarvâ e indùstrie andæte a bàgno dòppo a crîxi finançiària de l’ànno 1929 inti Stâti Unîi). A strutûa teritoriâle e aministratîva da Çitæ a no sopòrta o péizo da sò dimensción econòmica, e coscì Zȇna a s’alàrga in scȇ dôe Rivȇe scinn’a Nèrvi a Levànte e a Vôtri a Ponénte, e lóngo e valàdde do Bezàgno (scinn’a Pròu) e da Ponçéivia (scinn’a Pontedȇximo).

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. Inte l'âtre grafîe: Ligüria, Ligŷrria, Ligüřia

Veddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colegamenti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]