Litoània

Da Wikipedia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

A bandêa da Litoània
A poxiçión da Litoània in sciâ càrta giögràfica
Càrta fìxica da Litoània

A Litoània (Lietuva in litoàn, prononçiòu [lʲɪɛtʊˈvɐ]), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Litoània (Lietuvos Respublika in litoàn, prononçiòu [lʲɪɛtʊˈvoːs rʲɛsˈpʊblʲɪkɐ]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa scitoòu inta región bàltica.

Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Litoània a l'é unn-a de træ naçioìn bàltiche afaciæ in sciâ rîva de levànte do Mâ Bàltico. A confìnn-a co-a Letònia a nòrd, co-a Bielorùscia a levànte e a sùd, co-a Polònia a sùd e co-a Rùscia, pe mêzo de l'exclave de l'Oblast' de Kaliningrad, a sùd. Pe de ciù, a ponénte, a l'à 'n confìn marìtimo co-a Svéçia ascì. A naçión a l'à 'n'àrea de 65.300 km2 e 'na popolaçión de 2,8 milioìn de persónn-e.

A capitâle da Litoània, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Vilnius; e âtre çitæ ciù inportànti són Kaunas e Klaipėda. A ciù pàrte da popolaçión a l'é pàrte do grùppo étno-lengoìstico di Bàlti e a pàrla o litoàn, unn-a de pöche léngoe bàltiche dêuviæ ancón a-a giornâ d'ancheu.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

Pe migiæa de ànni e còste a sùd-èst do Mâ Bàltico són stæte abitæ da vàrie tribù bàltiche. Inti ànni trénta do sécolo XIII, e tære litoànn-e són stæte unîe da-o rè Mindaugas, o quæ o l'à creòu o Régno de Litoània a-i 6 de zùgno do 1253. Into sécolo XIV, o Granducâto de Litoània o l'êa diventòu a naçión ciù grànde de l'Eoröpa[1] intrêga, conprendéndo de tære che d'ancheu són pàrte de Litoània, Bielorùscia, Ucraìnn-a e Rùscia. A Corónn-a do Régno de Polònia e o Granducâto de Litoània êan de facto in unión personâ za da-o 1386 aprêuvo a-o maiézzo da regìnn-a polàcca Jadwiga e do grandùcca de Litoània Jogaila, o quæ o l'é stæto incoronòu cómme rè jure uxoris Władysław II Jagiełło de Polònia. Into lùggio do 1569 a l'é stæta a-a fìn creâ a coscì dîta Confederaçión polàcco-litoànn-a co-o tratâto de l'Unión de Lublìn. A confederaçión a l'é duâ pe ciù de doî sécoli, ö sæ scìnn-a quànde tra o 1772 e o 1795 a l'é stæta spartîa tra e naçioìn confinànti, con l'inpêro rùscio ch'o l'à pigiòu o contròllo da ciù pàrte da modèrna Litoània.

Co-a fìn da Prìmma Goæra Mondiâle, a-i 16 de frevâ do 1918 a Litoània a l'à diciaròu a sò indipendénsa, creàndo a modèrna Repùbrica de Litoània. Òcupâ into córso da Segónda Goæra Mondiâle da l'Unión Soviética e da-a Germanîa nazìsta ascì, a-a fìn a l'é pasâ sótt'a-o contròllo di rùsci aprêuvo a-a ritirâta di tedèschi into 1944, co-în estéizo moviménto de lòtta partigiànn-a cóntra i invasoî ch'o l'à rexistîo scinn-a-i prìmmi ànni '50. A-i 11 de màrso do 1990, 'n ànno prìmma da disoluçión formâle de l'Unión Soviética, a naçión a l'à aprovòu o coscì dîto "Àtto de Restaoraçión do Stâto de Litoània", diventàndo a prìmma repùbrica soviética a diciarâ a sò indipendénsa[2].

Economîa e polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Litoània a l'é 'n pàize svilupòu co-în'economîa a âto rédito e 'n livéllo asæ âto de svilùppo segóndo a scâ de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A l'à 'n bón livéllo de libertæ civîli, de stànpa, de informaçión e de democraçîa e pâxe in generâle.

A naçión a l'é un di ménbri de l'Unión Eoropêa, do Conséggio d'Eoröpa, de l'Eorozöna, de l'Àrea Schengen, da NATO, da NIB e de l'OECD. A l'é pàrte de l'òrganizaçión pi-â coperaçión regionâle ciamâ Nordic-Baltic Eight e a l'é 'n ménbro òservatô do Conséggio Nòrdico.

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (EN) Robert Bideleux e Ian Jeffries, A history of Eastern Europe: crisis and change, 2ª ed., Routledge, 2007, ISBN 1-134-21318-2.
  2. (EN) Audrius Siaurasevicius, John Rettie, Lithuania breaks away from the Soviet Union, in sce theguardian.com, 12 màrso 1990. URL consultòu o 10 arvî 2022.

Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN125422022 · ISNI (EN0000 0001 2364 1220 · LCCN (ENn82209573 · GND (DE4074266-0 · BNF (FRcb11947680h (data) · NDL (ENJA00569565 · WorldCat Identities (ENn82-209573