Svéçia

Da Wikipedia
Sâta a-a navegaçión Sâta a-a çèrchia
ZE
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
AcLiBr.jpg

A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno

A bandêa da Svéçia
A poxiçión da Svéçia in sciâ càrta giögràfica
Càrta fìxica da Svéçia

A Svéçia (Sverige in svedéize, prononçiòu [ˈsvæ̌rjɛ]), conosciûa ofiçialménte cómme Régno de Svéçia (Konungariket Sverige in svedéize, prononçiòu [ˈkôːnɵŋaˌriːkɛt ˈsvæ̌rjɛ]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.

Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Svéçia a confìnn-a co-a Norvéggia a nórd e a ponénte e co-a Finlàndia a nòrd-èst; inte âtre direçioìn a l'é afaciâ in sciô Mâ Bàltico. Pe de ciù, a l'é colegâ a sùd-òvest co-a Danimàrca pe mêzo de 'n pónte-tùnel in sce l'Öresund. Co-în'àrea de 450.295 km2 a Svéçia a l'é a ciù grànde naçión de l'Eoröpa do nòrd, a tèrsa ciù grànde ch'a fàsse pàrte de l'Unión Eoropêa e a quìnta ciù grànde do continénte intrêgo. A Svéçia a l'é pàrte da región giögràfica da Fennoscàndia e, a despæto da sò âta latitùdine, aprêuvo a l'açión de corénte a l'à 'n clìmma relativaménte mîte. Defæti, gràçie a l'efètto do Mà Bàtico e de l'Atlàntico do nòrd, a l'à de stæ continentâli câde. Pe de ciù o clìmma e i paizàggi són asæ despægi tra e pàrte nòrd e sùd do pàize, co-i invèrni che a ògni mòddo són bén bén fréidi e con de fórti nevàdde inte tùtta a naçión. E tære da Svéçia do sùd són destinæ prinçipalménte a l'agricoltûa, pe cóntra o nòrd, òcupòu in pàrte da-i Mónti Scandìnavi, o l'é covèrto de forèste.

A popolaçión da Svéçia a l'é de 10,4 milioìn de persónn-e, a ciù grànde tra e naçioìn de l'Eoröpa do nòrd, co-ina denscitæ ciutòsto bàssa de sôlo 25,5 abitànti pe chilòmetro quàddro[1]. L'87% di svedéixi o sta inte zöne urbâne, ö sæ inte 'n'àrea pægia a l'1,5% do totâle, concentræ sorviatùtto inte pàrte centrâle e meridionâle do pàize. A capitâle da Svéçia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Stocólma; e âtre çitæ ciù inportànti són Göteborg, Malmö e Uppsala.

Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]

O teritöio da modèrna Svéçia o l'é stæto frequentòu scìnn-a da-a preistöia da vàrri pòpoli germànichi, tra i quæ se pêuan aregordâ i Gêati (Götar in svedéize) e i Svedéixi (Svear in svedéize), pàrte de quélle gènte pasæ a-a stöia co-o nómme de Vichìnghi. 'Na prìmma naçión svedéize indipendénte, o régno medievâle de Svéçia, a l'à stæta costitoîa a-o prinçìpio do sécolo XII. Depoî a pèsta néigra da meitæ do sécolo XIV, a quæ a l'à caxonòu a mòrte de squæxi 'n tèrso da popolaçión scandìnava[2][3], o domìnio de l'Hansa in sce l'Eoröpa do nòrd o l'à incomensòu a minaciâ economicaménte e politicaménte i pàixi da Scandinàvia. Pe 'sta raxón chi inte l'ànno 1397 a l'é stæta costitoîa l'Unión de Kalmar[4], da-a quæ a Svéçia a l'é sciortîa into 1523. Co-a sò parteçipaçión inta goæra di trént'ànni insémme a-i stâti protestànti, a naçión a l'à incomensòu a espàndise, creàndo l'inpêro svedéize, unn-a de grénde poténse eoropêe scìnn-a-o prinçìpio do sécolo XVIII.

Tra i sécoli XVIII e XIX a Svéçia a l'à progresivaménte perdûo o contròllo de tære de fêua a-a penîzoa scandìnava, scìnn-a l'anesción da modèrna Finlàndia inte l'inpêro rùscio into 1809. L'ùrtima goæra diretaménte conbatûa da-a Svéçia a l'é stæta quélla do 1814 cóntra a Norvéggia, costréita a intrâ in unión personâ inta Corónn-a Svedéize e diventâ tórna indipendénte, in mòddo pacìfico, into 1905. Da quéllo moménto o régno svedéize o l'é restòu in pâxe scìnn-a-a giornâ d'ancheu, tegnìndo 'na polìtica èstera de stréita neotralitæ inti afâri èsteri[5], tànto che into 2014 a l'à celebròu 200 ànni da pâxe, adreitûa ciù da Svìsera[6]. A Svéçia a l'é restâ neotrâle inte tùtte dôe e goære mondiâli e inta goæra fréida, scibén che a partî da-o 2009 a l'à incomensòu a colaborâ de ciù co-a NATO.

Economîa e polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]

A Svéçia a l'à svilupòu 'n fórte stâto sociâle, in sciâ bâze do coscì dîto modéllo nòrdico, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn. A naçión a l'à l'unzén rédito pro capite ciù âto a-o móndo e 'n livéllo asæ âto de qualitæ de vìtta, d'educaçión, d'ascisténsa sanitâia, de conpetitivitæ econòmica, de paritæ de génere e de svilùppo umâno in generâle[7][8][9].

A Svéçia a l'é 'na monarchîa costituçionâle e 'na democraçîa parlamentâre, co-o potêre legislatîvo ch'o vêgne ezercitòu da-i 349 ménbri do Riksdag, asenblêa a 'na sôla càmia. A l'é 'n stâto unitâio, spartîo tra 21 contêe e 290 comùn. A naçión a l'é intrâ inte l'Unión Eoropêa a-o 1° de zenâ do 1995 ma a l'à refuòu, co-in referendum, de parteçipâ a l'Eorozöna e a-a NATO ascì. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio nòrdico, da WTO e de l'OECD.

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

  1. (SV) Befolkningsstatistik, in sce scb.se. URL consultòu o 10 arvî 2022.
  2. (SV) Digerdöden, Historiska Museet. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  3. (SV) Värre än forskarna anat: Digerdöden, in sce fof.se. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  4. (SV) Artikelarkiv, SO-rummet. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 9 òtôbre 2017).
  5. (EN) Ben Birnbaum, WikiLeaks reveal Swedes gave intel on Russia, Iran, in sce washingtontimes.com, 2 dexénbre 2010. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  6. (EN) Solveig Rundquist, Sweden celebrates 200 years of peace, in sce thelocal.se, 15 agòsto 2014. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  7. (EN) 2013 Human Development Report (PDF), United Nations Development Programme. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  8. (EN) OECD Better Life Index, OECD Publishing. URL consultòu l'11 arvî 2022.
  9. (EN) Global Competitiveness Report 2012–2013, World Economic Forum. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 dexénbre 2014).

Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN159364209 · ISNI (EN0000 0001 2299 7436 · LCCN (ENn79021184 · GND (DE4077258-5 · BNF (FRcb15238534f (data) · NDL (ENJA00571513 · WorldCat Identities (ENn79-021184