Tuiran

Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganéize
Da Wikipedia
(Rindirisòu da Toiàn)
AR
Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese, inta varietàe tuiranina
Tuiràn
cumün
Tuiràn – Stemma
Tuiràn – Veduta
Tuiràn e a bàssa vàlle du Varatèlla da-e gròtte
Localizaçión
StâtoItàlia Itàlia
RegiónCoat of arms of Liguria.svg Liguria
ProvìnsaProvincia di Savona-Stemma.svg Savuna
Aministraçión
ScìndicoGiuseppe De Fezza (lista cìvica "Toirano continua...") da-o 27-5-2019
Dæta de instituçión1861
Teritöio
Coordinæ:44°07′37.35″N 8°12′25.59″E / 44.127042°N 8.207108°E44.127042; 8.207108 (Tuiràn)
Altitùdine38 m s.l.m.
Superfìcce18,97 km²
Abitanti2 681[1] (30-6-2019)
Denscitæ141,33 ab./km²
FraçioìnCârpe
Comùn confinantiBarestìn, Bardenèi, Buisàn, U Burghéttu, Castreveju, U Serià
Âtre informaçioìn
CAP17055
Prefìsso0182
Fûzo oràrioUTC+1
Còdice ISTAT009061
Cod. cadastrâL190
TargaSV
Cl. scìsmicazöna 3 (sismicitæ bàssa)[2]
Cl. climàticazöna C, 1 333 GG[3]
Nomme abitantituiranìn
tuiranési[n. 1]
Sànto patrónSan Martìn de Tours
Giórno festîvo11 nuvémbre
Cartògrafîa
Màppa de localizaçión:
Tuiràn
Tuiràn
Tuiràn – Mappa
Pusisiùn du cumün de Tuiràn inta pruvinsa de Savuna
Scîto instituçionâle

Tuiràn (Tui(r)àn, Tuìan o Tuiàn[n. 2] in arbenganése e priése, Tuïàn in imperiése, Toiàn in zenése, Toirano in italiàn) u l'è in cumün de 2.681 abitanti (dâti agiurnài au 2019) inta pruvinsa de Savuna.

Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün de Tuiràn u l'è inta vàlle da scciumàira Varatèlla, cu-u burgu ch'u l'è centràu a-a sò cunfruénsa cu-u riàn Baresciùn. L'è duminàu da-u munte de San Pêru, âtu 891 m srua u livéllu du mâ, dunde (grasie a-u riàn Vêru) se trövan ascì de gròtte bén bén cunusciüe, cumme quélla da Bàzura e quélla du Curumbu. A parte ciü a munte u l'è pöi surcà da vàlle du Varatèlla, a quâle, a l'artéssa da regiùn du Sâtu du Lüu, a se divìdde inti dui valùi de Cârpe e da Vàlle[4].

U teritòriu de Tuiràn u gh'à ina gràn variabilitàe, pasàndu da-a ciâna custêra a sèrte tra e vètte ciü âte da zöna, cu-in'elevasiùn màscima de tòstu milleséntu métri srua u livèllu du mà[4]. A regiùn ciü bâssa, dund'u gh'é u céntru de paìse, a l'è pròpriu a-a fìn da vàlle du Varatèlla, a l'inprinsìpiu da cianüra furmà da-i depòxiti purtài da scciumàira e che, a-u reundu, a l'é delimità da ina série de munti. A punénte, p'u chiürtu tòccu a-i cunfìn cu-u Serià, u teritòriu tuiranìn u l'arìva fìn'a-a crèsta ch'a chìna zü da-u Pòzzu Grânde (813 m), p'a parte cumprésa tra u Munte Aü (748 m) e u Munte Srua Tuiràn (621 m). De chi, traversàu u valùn de Barestìn, u cunfìn u se desvilüppa lüngu tüttu u valùn de Cârpe, muntàndu quâxi in sa punta da Ròcca (1.141 m) pe pöi virà lüngu a crèsta du spartiàiva cu-a Burmia, dund'u gh'è u Munte Bâncu (983 m) e u Zu ch'u gh'à dàu u numme (939 m). De chi, pasàu u Zuvu de Tuiràn (801 m), u cunfìn u chìna zü p'a Vàlle fìn'a-u Bric Pulènza (98 m), arivàndu quâxi a-u Munte Castelà (113 m). Tra i bricchi da zöna, se pö ancua mensunà a Punta Alsabècchi (784 m), l'ünicu ch'u sécce pe intréu intu teritòriu tuiranìn e che, cu-a sò pusisiùn, u svètta in sa frasiùn de Cârpe.

Tuiràn u l'è pöi cumprésu, pe l'intréu sò teritòriu, intu bacìn idrugràficu da scciumàira Varatèlla, ch'a càmpa l'àiva de tütti i riài da zöna. Ultre a-a scciumàira, i riài ciü impurtànti du cumün i sùn i dui ch'i a furma, sarêa a dì u Riàn de Cârpe e u Riàn da Vàlle, insèmme a-u Riàn du Punte, dicciu ascì de Baresciùn, ch'u végne zü da-u valùn de Barestìn e ch'u se càccia inta scciumàira in curispundénsa du céntru du paìse.

A zöna a l'è caraterizà da impurtànti fenòmeni càrsici ch'i se sùn furmài inti sò terén, cu-in gràn nümeru de strutüre ch'i vàn da-e tâne ciü picine fin'a-e gròtte ciü rinumàe, cumme quélle, vixitàbili, da Bàzura e de Santa Lisia de Srua e de Sutta, e quélle du Curumbu, da Gèra e da Tâna d'Imeruna. Caraterìstica da parte ciü a munte du cumün, inte l'àrea geulògica de l'eleméntu de Cârpe - dunca de l'ünitàe Castreveju-Cirixöa - a l'è a presénsa de in tìpu de gròtte particulà a furma de pussu, cunusciüu cu-u numme de bürancu[5]. Stu numme a l'inprinsìpiu u l'éra adueràu pe indicà sulu quéllu che aù u l'è dicciu u Bürancu da Cruxe, u prìmmu ch'u sécce stàu descruvìu e tra i ciü prufundi, mensunàu fina inte in àttu du 1122 e zà cumme Burancho Crucis a-u catàstu du 1508. Stu fossu, situàu de d'âtu a-u Zuvu de Tuiràn, u l'à dàu urìgine a de bèlle fòre e stòrie da tradisiùn du pòstu, repijàe e cuntàe inte l'Öttuséntu da-u Bacciu Mainêru intu sò La leggenda del buranco[4].

Frasiùi e burgàe[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cârpe

U burgu de Cârpe u l'è inte ina pusisiùn destacà da-u céntru du cumün, truvànduse in se rìve da Punta Alsabècchi a 400 m srua u livèllu du mà, inta parte ciü âta da vàlle du Varatèlla. Scibén che aù u l'è sutta a-a cumüna tuiranina, u l'à avüu ina stòria bén bén diferénte, fàndu parte de tère du ràmmu di marchési Du Caréttu ch'u staxêva a Barestìn, méntre u rèstu de Tuiràn u l'éra da séculi sutta a-a Repübrica de Zéna. Pertântu, ascì dòppu l'entrà intu régnu de Sardégna, u paìse u l'à fàcciu cumün pe cuntu sò, restàndu tà fìn'a-u 1869. Dunca, de quéllu ànnu, u s'è füzu pròpriu cun Barestìn p'i liàmmi stòrici tra e due cumünitàe, pasàndu però sutta a Tuiràn du 1905, dòppu l'avertüra du cianté du stradùn, ch'u l'à perméssu in trànsitu ciü spedìu vèrsu a còsta[6].

A frasiùn a l'è spartìa ascì inte vârie burgàe, mìsse ciü ò ménu a-u reundu de quélla da Gêxa, dund'a gh'è a paròcchia de San Benârdu. In particulà, e ciü impurtànti i sùn quélle da Ruggia, de Cà Scüre, de Cà di Cuxi, de Cà di Barlétti, de Cà di Garùi e de Cà de Ròcche, ma ghe n'è ancua de âtre ciü picìne cumme e Cantine e a Gêxa, ultre a de cascìne spantegàe p'u rèstu da valùn[6].

E burgàe

Cunfìn[modìfica | modìfica wikitèsto]

U cumün de Tuiràn u gh'à di cunfìn cun quélli de Bardenèi vèrsu nòrd, de Buisàn da-u nòrd a-u levànte, du Burghéttu a süd-èst, du Serià a süd, de Barestìn a-u süd-òvest e de Castreveju a punénte[7].

Stòria[modìfica | modìfica wikitèsto]

«Toiran ricco e forte
doamilia passi
vini, grani e olive:
Lombardi e Figoneti
lì vanno dì e nocte.
Monte in guardia
a Ciartossini santi
mira pianure
e bel castel de Lodano
D'edifici, galion e suo gran
Doria nanti.»

(Anònimu, La raxone de la Pasca [...], vv. 98-103, 1473)

Antighitàe[modìfica | modìfica wikitèsto]

Etàe de mèzzu[modìfica | modìfica wikitèsto]

Etàe mudèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]

Etàe cuntempurànea[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitànti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]

Abitànti censìi[8]

Minurànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dàndu améntu a l'ISTAT, a-u 31 de dixémbre du 2020 a Tuiràn i ghe sùn 92 residénti furèsti[9].

Cugnummi ciü difuzi[modìfica | modìfica wikitèsto]

I cugnummi ciü difuzi a Tuiràn i sùn: Maineri (Mainêru), Ferrari (Ferâri), Zunino (Zunìn), Oddone (Uddùn) e Durante (Dürante)[10].

Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Architetüre religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]

Paròcchia de Tuiràn
  • Gêxa de San Martin de Tours: a paròcchia du paìse, a se tröva intu burgu vêgiu e a l'è stà tirà sciü vèrsu a fìn du XVI séculu a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, vegnìndu cunsacrà u 1° de agustu du 1609 da-u véscu d'Arbénga Luca Fieschi. A-u de föra a gêxa a se mustra cu-ina strutüra sémplice, cun poche decurasiùi, e a gh'à cumme campanìn in'âta ture du trexéntu, zà aduerà da-a prìmma cêve. A l'è pöi tacà da in pòrtegu cu-u vixìn oratòriu di disciplinài, rezüu da de culònne ch'i l'éra inta gêxa vêgia. L'intèrnu, a trè navâte separàe cun öttu culònne de prêa de Veréssu, u l'è invêce in stile baròccu e riccu de decurasiùi, cu-in grànde artà "a nâve" du 1709, sruastàu da ina cruxe da prucesiùn realizà da-u scurtù zenése Giambattista Bissone, dicciu "U Venesiàn". In sa driccia de l'artà mazù gh'é quéllu da Sunta, du 1758, méntre, a-a sò senèstra, se tröva l'artà ciü antìgu da gêxa, sarêa a dì quéllu da Pentecòste, du 1613. Tra e òpere chi cunservàe, se pö ancua reurdà u purpitu du 1755, in stile rococò, a statua de San Martìn da butéga zenése di Olivari e quélle di Santi Austìn e Giasintu, da butéga di Carlone. U sufittu u l'è stàu tenzüu e decuràu da-u zenése Gerolamo Graffigna, da scöra du Barabìn[11][12].
  • Gêxa da Madònna du Ruzâriu: a se tröva inta burgà da Braia, da là du Riàn du Punte rispèttu a-u Turaccu. A sò custrusiùn, osciüa da-i frâti Dumenicài, a l'è cumensà du 1481, adatàndu de cà che di tuiranìn, u 10 de màzzu du 1478, i l'axêva lasciàu a-a Gêxa. A gêxétta a l'à pijàu u sò aspèttu d'ancöi cu-a ricustrusiùn du 1627 e alantù a gh'éra d'atàccu ascì in cunvéntu. A custrusiùn a l'à però patìu di gròssi dàgni cu-e guère napuleòniche e intu bumbardaméntu de Tuiràn du 12 de agustu du 1944, vegnìndu dunca restaurà du '52 e du '69. Dréntu a-a gêxa a gh'è cunservà ina gràn tòra da Vèrgine cu-u Bambìn, faccia da-u pitù zenése Orasiu De Ferâri, e due statue da prucesiùn dedicàe a-a Madònna du Ruzâriu cu-u Bambìn e a San Pêru in Glòria[13].
  • Oratòriu du Trànsitu de San Giuseppe: u l'è a l'entrà de munte du burgu vêgiu, dunde ina vòta a gh'éra üna de pòrte inte murâje du paìse. I l'àn tiràu sciü intu 1716 pe uré du capitàn Giuseppe Polla, cumm'u l'è reurdàu da in'iscrisiùn in sa faciâta de l'edifìssiu, vegnìndu adueràu da in'òpera pìa di frâti Sculòpi fin'a-u 1798, ànnu de supresiùn de l'Urdine inti teritòri da növa Repübrica Ligüre. A capélla a gh'à ina strutüra de tipu baroccu, surmuntà da ina bèlla cupula cruvìa de ciàppe e cu-in lanternìn in sa punta. Intu dréntu, srua a l'artà de mârmu, se cunsèrva ina tòra dedicà a-u titulâre, in Trànsitu de San Giuseppe du XVIII séculu realizàu da in pitù scunusciüu de scöra ligüre[14].
  • Certùssa de Tuiràn: a se tröva inta burgà cu-u mèximu numme, a-u de là du Varatèlla, dunde se végghe ancua i sò rüderi. A custrusiùn da certùssa a l'è cumensà intu 1495, quându i frâti de San Brunùn, ch'i staxêva inte l'abasìa de San Pêru, i sùn chinài ciü a vàlle. Cu-a supresiùn de l'urdine intu 1798, u cumplèssu u l'è stàu abandunàu, vegnìndu in parte derucàu quârche ànnu doppu. Mèntre e cà di frâti i sùn stàe caciàe zü o riadatàe, i svètta ancua e ruìne da gêxa, ch'a l'éra dedicà a San Pêru in Vinculi, cun l'âtu campanìn du 1564[15].
  • Oratòriu di Sànti Pêru e Ròccu: u l'è l'oratòriu da burgà de Baresciùn, in sa stràdda ch'a l'andaxêva vèrsu Barestìn. A sò custrusiùn a remunterêa a l'inisiu du Seisentu, pöi rimanezà intu XVIII séculu. Dréntu a l'oratòriu a gh'è cunservà ina statua de San Ròccu, purtà in prucesiùn intu giurnu da fèsta patrunâle, òpera du scurtù zenése Giobatta Garaventa[16].
  • Abasìa de San Pêru in Varatèlla: cunusciüa ascì cumme abasìa de San Pêru a-i Munti, a se tröva in sìmma a-u Munte San Pêru e a l'è tra e custrusiùi ciü antìghe de zöna. Infàtti, dàndu améntu a-a tradisiùn lucâle, a sò realizasiùn a remunterêa fin'a-u periudu du Carlu Mâgnu; a ògni mòddu e prìmme testimuniànse scriccie i permétte de dâghe ina datasiùn zà presedénte a l'ànnu mille. A-u prinsipiu aministrà da-i frâti benedetìn, intu 1313 a l'é pasà a-i certuzìn che però, du 1495, i sùn andài a stà inta növa certùssa a-u fundu da vàlle. A vêgia abasìa a l'à cuscì perdüu a sò impurtànsa, ma sénsa vegnì mâi abandunà du tüttu. Ancua d'ancöi, a-u giurnu de San Pêru, inti prài de l'abasia a se tégne ina fèsta rinumà e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, a ghe munta da-u burgu ina gràn prucesiùn, pasàndu pe l'antiga stràdda da sà[17][18].
  • Santuâriu rüpèstre de Santa Lisia: u l'è custruìu in se rive du Munte Raviné, inta gròtta diccia de Santa Lisia de Srua, intu mèzzu tra quélla da Bàzura e quélla de Santa Lisia de Sutta, ch'i sùn l'entrâ e a sciurtìa du percursu vixitàbile. A prìmma mensiùn du santuâriu a l'è du 1519, cuntegnüa inte ina bulla du Pàppa Leùn X, ma zà intu mediuevu a gh'éra chi in scìtu sâcru dunde se fermâva i pelegrìn ch'i andaxêva a Rumma. De föra se végghe sulu a faciâta, cun d'atàccu a cà de l'eremìtta, e u campanìn, méntre l'àula du santuâriu a l'è ricavà dréntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte chi cunservà a l'è ina statua da santa titulâre du 1604, scurpìa da Taddeo Carlone, méntre, daré l'artà, a gh'é in pussu cun de l'âiva benedìa aduerà da-i pelegrìn pe bagnâse i öggi e e ferìe[19].
  • Capélla de Sant'Anna: a capélla da burgà de Dâri, a punénte du céntru stòricu, a l'è custruìa a l'incruxu tra a mudèrna stràdda pruvinciâle pe Buisàn e l'antìga stràdda da sà ch'a munta fin'a San Pêru. Strutüra rüstega, a gh'à, de travèrsu a-a faciâta lüngu a murâja de driccia, in picìn campanìn a vèira[20].
  • Capelétta de Sant'Antògnu: a l'è ina picina capelétta inta burgà da Cruxà, cumprèsa tra a Bràia, a levànte, e Baresciùn, a punénte. Situà a l'incruxu tra de növe stràdde residensiâli e restaurà du 2015, a gh'à in artarìn srua a-u quâle a gh'è in afréscu dedicàu a-u sàntu[21].
Paròcchia de Cârpe
  • Gêxa de San Benârdu: a l'è a gêxa da paròcchia de Cârpe, situà a-u centru da frasiùn inta burgà che, pijàndu da lèi u numme, a l'è diccia pròpriu da Gêxa. Tirà sciü pe rimpiasà u primìscimu scitu sâcru du paìse e a l'inprinsìpiu dedicà a San Bastiàn, a l'è stà erezüa a paròcchia du 1609 cu-a separasiùn da-a gêxa muè de San Zorzu de Barestìn. A-u de föra a gh'à ina strutüra sémplice, afiancà da in'âtu campanìn da-a caraterìstica cupula a seulla, ch'a gh'à d'atàccu, vèrsu munte, u lucâle dunde a staxêva a scöra e, de daré, a cà canònica. U dréntu, a ina sula navâta, u l'è duminàu da l'artà baròccu, osciüu da-i marchési du Caréttu de Barestìn e ch'u gh'à ancua i stémmi da famija intajài intu mârmu. Tra e òpere chi cunservàe, pe devusiùn e prêxu se pö minsunà a statua de San Benârdu, cumisciunà inte l'Öttuséntu da-a cunfratèrnita de San Bastian e purtà in prucesiùn a-u dì da fèsta patrunâle[22].
  • Oratòriu de San Benârdu: custrusiùn in sa stràdda pruvinciâle, a l'è a l'entrà du paìse, vixin a-a burgà da Ruggia. L'edifìssiu, ch'u l'à pijàu a sò strutüra d'ancöi intu cursu de l'Öttuséntu, u l'è stàu l'oratòriu da frasiùn e ascì a sêde a cunfratèrnita de San Bastiàn. Cu-a fìn da cunfratèrnita, intu XIX séculu l'oratòriu u gh'à avüu vârie funsiùi e, pe in sèrtu témpu, u l'è stàu fina adueràu cumme cìne.

Architetüre civili[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • U Parâxu: u l'è u palàssu intu céntru stòricu dunde i staxêva i véscui d'Arbénga, ch'i l'aduerâva d'estàe cumme sò residénsa. Afaciàu in sa Via Paròdi, u Parâxu u gh'à a-u ciàn terén de arcàe rezüe da trè culònne, tiràe sciü intu XV séculu. Chi a se cunsèrva in architrâvu de prêa néira, fàcciu du 1503, ch'u gh'à scurpìi i blazùi de San Miché, titulâre da catedrâle, e du véscu Leunardu Marchése, ch'u l'à cumisciunàu. Intu Parâxu, du 1831, u gh'è nasciüu u puêta tuiranìn Bacciu Emanuele Maineri[23].
  • Palàssu D'Aste-Du Caréttu (in Via Paròdi), aù Garasìn: cunusciüu ascì cumme Domo de Aste, u l'è tra i ciü impurtànti palàssi du céntru stòricu. U l'è furmàu da vâri edifìssi tacài insèmme e tirài sciü tra u 1300 e u 1806, vegnìndu rimanezài intu cursu du XIX séculu pe cuntu da famìja Garasìn. A-u de föra u palàssu u presénta ina löggia du Trexéntu e in purtà de prêa du Finà du XVI séculu, cu-a faciâta in sa Ciàssa Mârtiri ch'a l'è ancua decurà cu-u stémma da famìja di cunti D'Aste. Intu dréntu du palàssu, se pö ancua végghe arêdi e decurasiùi uriginâli, cu-u gràn scarùn du 1797 de mârmu e ciàppe ch'u purta fin'a l'âtriu da gràn sâla, decurà intu XVIII séculu e dutà de in camìn de mârmu in stìle Luiggi XV. I paviménti i cunsèrva ancua di lagiui uriginâli du Seiséntu.
  • Palàssu D'Aste-Du Caréttu (in Via Pòlla): dicciu ascì u palàssu "du Marchése", a sò custrusiùn a remunterêa a-u XV séculu, pöi rimanezàu cun parégge azunte intu cursu di séculi. Da l'inprinsìpiu de pruprietàe da famìja d'Aste, du 1800 i l'àn catàu i Du Caréttu de Barestìn, ch'i ghe sùn restài fin'a-u 1950. Inte stu palàssu chi, afaciàu sciü u Parcu du Marchése, a gh'è a sêde du musêu etnugràficu da Vàlle du Varatèlla, druvìu du 1997 e ch'u permétte de vixitâne e stàlle e ina pàrte du ciàn nòbile, alestìu cumme a-u témpu di cunti d'Aste[24][25].
  • Palàssu Barestìn: pruprietàe da famìja di Du Caréttu de Barestìn, u l'è ina custrusiùn du XVI séculu, afacià in sa Ciàssa Mârtiri a l'incruxu cun Via Paròdi. A-u ciàn terén u gh'axêva de arcàe che aù i sùn seràe, ma de quâli se pö ancua mirà u prufì di maùi[26].
  • Villa Mainêru o Provàggi: a l'è ina gròssa villa ch'a se tröva sübitu a vàlle du burgu, cumprésa tra a vêgia stràdda, ch'a pàssa dréntu a-u paìse, e a növa pruvinciâle. A sò custrusiùn a l'è stà cumisciunà da-u Pêru Mainêru, dicciu "u Biundìn", vèrsu a fìn du XIX séculu, restàndu de pruprietàe de famìje Mainêru e Barlòccu fin'a-u 1978. Vixità, intu cursu di àgni, da impurtànti persunalitàe, tra i vâri incuntri pulìtici l'è stàu chi ch'u s'è decizu de custruì a famuza Via XX Setémbre de Zéna. A villa a l'è afiancà da âtre custrusiùi ciü picine, da ina ture inta faciâta de punénte e, a-u reundu, a gh'à ancua in picìn giardìn[27][28].
  • Punte de Giàire: u l'è in antìgu punte du Trexéntu, pe vâri séculi l'ünicu ch'u l'atraversésse a scciumàira, situàu a l'artéssa du burgu vêgiu. U punte, ch'u l'à pijàu u numme da-u scìtu dund'u se tröva, u gh'à ina strutüra a trè arcàe de larghéssa diferénte e, srua a-a ciü âta, intu XIX séculu a s'é realizà ina capelétta vutìva. De frunte a sta capelétta a gh'é ancua ina cruxe, cu-ina targa du 1818 ch'a regurda l'indurgénsa de quaranta giurni a chi u l'avésse dicciu in pater ed ave[29][30].
  • Punte du Murìn: u l'è in punte de prêa a due arcàe lüngu a stràdda che da-u burgu a muntâva fin'a-a Certùssa. U sò numme u végne da-u gràn edifìssiu in sa spunda senèstra du Varatèlla, tiràu sciü tra i séculi XV e XVII da-i frâti du cunvéntu e che a l'inprinsìpiu u l'éra adueràu cumme papelêra, cangiàndu ciü târdi a sò funsiùn a quélla de gumbu e de murìn da gràn. D'atàccu a stu punte, a gh'é u scìtu dund'u parte u bêu de l'âiva câda, ch'u càmpa l'âiva de ina funtâna ch'a sciorte de pocu ciü in sciü du léttu da scciumàira[18].

Musêi[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Musêu etnugràficu da Vàlle du Varatèlla: druvìu du 1997, u se tröva dréntu a-a parte du Palàssu D'Aste-Du Caréttu sciü Via Pòlla. U musêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 pèssi, divìsi tra dixöttu sesiùi in sa bâze du tìpu de travaju, ch'i remunta da-i prìmmi àgni du XVII séculu fìn'a l'inprinsìpiu de quéllu pasàu. Inti vâri alestiménti i se pö végghe i atrèssi aduerài inti mestéi de l'épuca, cumme quélli p'u travàju inti càmpi, quélli du ferà, du bancarà, du scarpà e du caciò, ultre a numeruze testimuniànse da cultüra di paisài e da sò religiuzitàe. A vìxita a-u musêu a cumprénde ascì l'entrà a-u ciàn nòbile du palàssu D'Aste-Du Caréttu, cu-a capélla da famija, ina culesiùn de quàddri e arcüne stànsie alestìe cumme a-i témpi di cunti d'Aste[31].
  • Musêu preistòricu da Vàlle du Varatèlla "Nino Lamboglia": alestìu inti àgni '50, u musêu preistòricu u se tröva dréntu a l'edifìssiu a l'entrà de gròtte e u l'è parte du sò percursu de vìxita. Inta picina espusisiùn, intitulà a-u prufesù Nino Lamboglia, i ghe sùn cunservài vâri repèrti du Paleulìticu, du Neulìticu e de l'etàe rumâna, ch'i végne sécce da-e gròtte de Tuiràn che da âtri cumün da zöna. In particulà, tra i pèssi ciü impurtànti da mustra a gh'è u schéletru quâxi cumplétu de in ursu de cavèrne, ultre a quéllu de in picìn de lince descruvìu, da in scâvu clandestìn, inte ina gròtta tra Campugêxa e Peàgna e recuperàu da-u cuntrabàndu du 1997[32][33].

Natüra[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

Cultüra[modìfica | modìfica wikitèsto]

Dialéttu tuiranìn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Persune liàe a Tuiràn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Ritràttu du Baccio Maineri
  • Giovanni Battista D'Aste (Tuiràn, 1566 - Rumma, 1620): frâte austignàn, oratù e teòlugu a l'Archigymnasium de Rumma. U pâpa Paulu V u l'à numinàu vicâriu generâle de l'Urdine Austignàn e, ciü târdi, ascì sacrista puntificiu e véscu da diòcexi de Tagàste, sitàe da Numidia dund'u l'è nasciüu Sant'Austìn[40].
  • Giuseppe Polla (Tuiràn, 1659 - 1716): capitàn da Repübrica de Zêna e benefatù du cumün. intu sò testaméntu u l'à lasciàu in'impurtànte dunasiùn pe fundà a Tuiràn in cunvéntu di Sculòpi, dunde mustrà a-i fijöi cumme léze, scrìve e fà de cuntu[41].
  • Pier Giacinto Garassini (Tuiràn, 1787 - 1868): mêgo, puliticu e benefatù. U s'è laureàu a-a Sorbonne travajàndu pöi cumme diretù da clinica de Montpellier e u l'è stàu elezüu a-a càrega de depütàu du Régnu de Sardégna pe due legislatüre. U l'à publicàu vâri stüddi scientìfici, sécce liài a-u sò travàju che de agricultüra, e u l'à avüu dui fìji, Onesto e Amandu, ch'i se sùn dedicài a-a vìtta militâre[42].
  • Baccio Emanuele Maineri (Tuiràn, 1831 - Rumma, 1899): scritù, tradutù e giurnalista, u l'à travajàu cumme bibliutecâriu a Rumma inte in ministêru. U l'à scricciu de òpere sciü arguménti diferénti, da tèsti stòrici, biogràfici e crìtici a rumànzi e stòrie, cu-in stìle infruensàu a l'inprinsìpiu da Francesco Domenico Guerrazzi e Edgar Allan Poe e ciü târdi ascì da-u Manzoni. Pe quârche ànnu u l'è stàu u diretù du giurnâle Il diritto e, cu-ina culesiùn inisiâle de 221 publicasiùi e 214 librétti, u l'à creàu a prìmma bibliutêca püblica de Tuiràn[43].
  • Onesto Garassini (Tuiràn, 1832 - 1902): dòppu avé frequentàu l'Académia Reà de Turìn u l'è entràu inti bersajéi, pijàndu parte a-a campàgna in Crimêa e a-a préza de Rumma du 20 de setémbre du 1870. U s'è cungedàu cu-u grâdu de Tenénte Culunèllu[42].
  • Amando Garassini (Tuiràn, 1836 - 1892): u l'à frequentàu lèi ascì l'Académia Reà de Turìn, entràndu, cumme u sò frè, intu còrpu di bersajéi. U l'à partesipàu a l'invaxùn du Régnu de Due Sicìlie e u s'è cungedàu cu-u grâdu de capitàn[42].
  • Pietro Igino Mainero (Tuiràn, 1840 - 1913): scìndicu de Tuiràn pe vâri àgni, u l'à facciu alargà e alestì l'uspeà du paìse, metténdughe ina parte du sò patrimòniu. U l'à pöi partesipàu ativaménte a-a realizasiùn de quélla che ancöi a l'à a stràdda pruvinciâle 60 (ch'a và da-u Burghéttu a Bardenèi), permetténdu u pasàggiu inti sò terén.
  • Giuseppe Bontempo (Tuiràn, 1853 - ?): u s'è trasferìu inte l'América du Sud, a Buenos Aires, dund'u l'à cruvìu de impurtànti pusisiùi inte cumünitàe d'emigrài. In particulà, u l'è stàu u presidénte da societàe nasiunâle italiâna de Buenos Aires e sòciu unurâriu da societàe "Giuseppe Gailiano"[44].
  • Francesco Ronco (Barestìn, 1894 - Tuiràn, 1978): militâre, u l'à cumbatüu inta prìmma guèra mundiâle cu-u grâdu de suttutenénte. Inta guèra de liberasiùn u l'è stàu u cumandànte du 184° regiméntu paracadütìsti e pöi du regiméntu paracadütìsti "Nembo", cu-u grâdu de Generâle de Brigà. A-u cungêdu, intu 1967, u l'éra arivàu a-u grâdu de Generâle de Còrpu d'Armà[45].
  • Giovanni Battista Parodi (Zéna, 1905 - Mâta, 1941): nasciüu a Zéna ma de famija tuiranina, u l'è stàu Tenénte de Vascèllu inta Régia Marìna e capusquadrìja di MAS, vâgnàndu ina medàja d'argéntu pe in'asiùn intu cursu du bumbardaméntu aleàu de Vuè du 1940. U l'è finìu masàu u 26 de lüju du 1941 inte in atàccu di MAS a-u purtu da Valétta, pijàndu pe stu chi ina medàja d'argéntu a-a memöria[46].
  • Marco Bertolotto (Cugén, 1959): pulìticu, elezüu cumme scìndicu de Tuiràn pe due vòte, u l'è stàu u presidénte da pruvìnsa de Savuna da-u 2004 a-u 2008.

Fèste e fêre[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • Fèsta di Gumbi: scibén ch'a nu sécce lià a in'antìga tradisiùn, a fèsta di gumbi a l'è diventà a ciü rinumà du paìse. Urganizà p'a prìmma vòta du 1984, a cunscìste inte ina spéce de sâgra cun mercatìn spantegà p'i caruggi du burgu vêgiu, de föra de quârche ànnu quându a l'éra inta câva de Martinéttu, cun numerusi stand dunde se cüxina i ciàtti da tradisiùn ligüre e nu sulu. Da-a durâta de ciü giurni, de sòlitu e l'è a l'inprinsìpiu du mése d'agustu[47].
  • Fèsta de San Pêru: fèsta antìga tântu sentìa da-i tuiranìn, a sò urìgine a remunterêa fìn'a-u XVI séculu, quându i frâti certuzìn ch'i staxêva inte l'abasìa de San Pêru a-i Munti i se sùn trasferìi inta növa certùssa, ciü a vàlle. A l'è dunca cumensà a tradisiùn che, a-u prìmmu de màzzu, a prevédde a muntà a-a vêgia abasìa pe mèzzu da l'antighìscima stràdda da sà e che aù, ògni sinqu'àgni, a cumprénde ancua a prucesiùn sulènne cu-i Crìsti de cunfratèrnite tuiranine, cu-u rèstu di prucesiunànti ch'u cànta a "Lauda de San Pêru"[48].
  • Fèsta de San Martìn: a fèsta p'u santu patrùn du paìse, a l'è ufisià a-a prìmma dumèniga da-u 11 de nuvémbre, cu-ina méssa sulènne inta gêxa de San Martìn e ina prucesiùn ch'a pàssa pe stràdde du burgu vêgiu, muntàndu fìn'a-a Bràia pe pöi vegnì indaré chinàndu da-a pruvinciâle[49].
  • Fèsta da Madònna du Ruzâriu: a l'è celebrà, d'inturnu a-u 7 d'utubre, p'a festivitàe a-a quâle a l'è dedicà a gêxétta da burgà da Bràia. Dòppu a santa méssa, a gh'é a prucesiùn da statua da titulâre p'i caruggi du burgu[50].
  • Fèsta de San Ròccu: a l'è a fèsta p'u titulâre da burgà de Baresciùn, fàccia tütti i àgni inti tréi giurni da-u 14 a-u 16 d'agustu. A cumprénde ina sâgra ch'a se desvilüppa intu caruggiu de Baresciùn e, a-u dì du santu, de ina prucesiùn guidà da-a càssa de San Ròccu ch'a fà u gìru da burgà[51].
  • Fèsta e féra de Santa Lisia: celebrà a-u prìmmu giurnu festìvu da-u 13 de dixémbre, a l'è a festivitàe p'a santa titulâre du santuâriu de Tuiràn. A muntà a-u santuâriu a l'è fàccia a-a sèira, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli. Intu burgu vêgiu a gh'è ascì a tradisiunâle féra, cu-u mercatìn e i stand gastrunòmici[52].
  • Fèsta de San Benârdu: a l'è a fèsta principâle du paìse de Cârpe e a l'è celebrà intu giurnu du sò patrùn, sarêa a dì u 20 de agustu. A fèsta a cumprénde, dòppu a méssa, a prucesiùn da càssa du santu fìn'a-u pilùn a-a Madònna e, a segunda di àgni, ina sâgra inti prài d'atàccu a-a gêxa.

Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

A cumüna cu-a gêxa da Madònna du Ruzâriu

Scìndici de Tuiràn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Perîodo Prìmmo çitadìn Partîo Càrega Nòtte
6 zügnu 1985 15 zügnu 1990 Gino Parodi DC Scìndicu
15 zügnu 1990 24 arvì 1995 Gino Parodi DC Scìndicu
24 arvì 1995 14 zügnu 1999 Marco Bertolotto lista civica Scìndicu
14 zügnu 1999 14 zügnu 2004 Marco Bertolotto PDS Scìndicu
14 zügnu 2004 8 zügnu 2009 Silvano Tabò lista civica Scìndicu
8 zügnu 2009 26 màzzu 2014 Silvano Tabò Viviamo Toirano
(lista cìvica)
Scìndicu
26 màzzu 2014 27 màzzu 2019 Gianfranca Lionetti Punto e a capo
(lista cìvica)
Scìndicu
27 màzzu 2019 in càrega Giuseppe De Fezza Toirano Continua...
(lista cìvica)
Scìndicu

Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]

Stràdde[modìfica | modìfica wikitèsto]

Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]

Nòtte dialetâli
  1. Furma che d'ancöi a l'è aduerà ascì, da-u mudéllu de parlàe da rivêra
  2. Cumm'a Löa e a-u Burghettu
Nòtte a-u tèstu
  1. Dâtu Istat - Pupulasiùn residénte a-u 30 de zügnu du 2019.
  2. Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
  3. Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
  4. 4,0 4,1 4,2 (IT) Furio Ciciliot, Toponimi del Comune di Toirano, in Progetto Toponomastica Storica, vol. 31, Savuna, Società Savonese di Storia Patria, 2015.
  5. (IT) Area carsica del Monte Carmo di Loano, in sce catastogrotte.net. URL consultòu o 20 zenâ 2023.
  6. 6,0 6,1 (IT) Frazione Carpe, in sce toiranogrotte.it. URL consultòu o 24 zenâ 2023.
  7. (IT) Comune di Toirano - Statuto (PDF), in sce dait.interno.gov.it. URL consultòu o 19 zenâ 2023.
  8. Statìstiche I.Stat - ISTAT;  URL consurtàu u 28-12-2012.
  9. (IT) Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 10 zenâ 2023.
  10. (IT) I cugnòmmi ciü difuzi cumüne pe cumün, Tuiràn, in sce cognomix.it. URL consultòu o 12 zenâ 2023.
  11. (IT) Chiesa di San Martino, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 7 zenâ 2023.
  12. (IT) Chiesa di San Martino, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 7 zenâ 2023.
  13. (IT) Chiesa di Nostra Signora del Rosario, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 7 zenâ 2023.
  14. (IT) Cappella di San Giuseppe, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu l'8 zenâ 2023.
  15. (IT) Certosa, in sce toiranogrotte.it. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
  16. (IT) Oratorio dei Santi Pietro e Rocco, in sce comune.toirano.sv.it. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
  17. (IT) Abbazia di San Pietro nei Monti, in sce comune.toirano.sv.it. URL consultòu o 9 zenâ 2023.
  18. 18,0 18,1 (IT) Via per San Pietro, in sce toiranogrotte.it. URL consultòu o 9 zenâ 2023.
  19. (IT) Santuario di Santa Lucia, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu l'11 zenâ 2023.
  20. (IT) Cappella di Sant'Anna, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu l'11 zenâ 2023.
  21. (IT) Cappella di Sant'Antonio, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu l'11 zenâ 2023.
  22. (IT) Chiesa di San Bernardo Abate, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu l'11 zenâ 2022.
  23. (IT) Il Paraxo - Palazzo del Vescovo di Albenga, in sce cittadellegrotte.it. URL consultòu o 12 zenâ 2023.
  24. (IT) Toirano - Palazzo del Marchese, in sce insiemefacile.provincia.savona.it. URL consultòu o 12 zenâ 2023.
  25. (IT) Palazzo del Carretto e parco, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 12 zenâ 2023.
  26. (IT) Palazzo Balestrino, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 12 zenâ 2023.
  27. (IT) Villa Mainero, in sce fondoambiente.it. URL consultòu o 12 zenâ 2023.
  28. (IT) Casa Provaggi, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 12 zenâ 2023.
  29. (IT) Ponte delle Giaire, in sce catalogo.beniculturali.it. URL consultòu o 13 zenâ 2023.
  30. (IT) Ponte delle Giaire, in sce svdonline.it. URL consultòu o 13 zenâ 2023.
  31. (IT) Museo Etnografico della Val Varatella, in sce comune.toirano.sv.it. URL consultòu o 14 zenâ 2023.
  32. (IT) Museo Preistorico della Val Varatella, in sce toiranogrotte.it. URL consultòu o 14 zenâ 2023.
  33. (IT) Paolo Reggiani e Elena Ghezzo, Dal sequestro al completo recupero: il restauro della lince della "Grotta del Gattopardo" (Savona) (PDF), in Museologia scientifica, vol. 9, Associazione Nazionale dei Musei Scientifici, 2015, pp. 62-68.
  34. (IT) Grotte - Il carsismo, in sce toiranogrotte.it. URL consultòu o 17 zenâ 2023.
  35. (IT) Grotte - La scoperta, in sce toiranogrotte.it. URL consultòu o 17 zenâ 2023.
  36. (IT) SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 18 zenâ 2023.
  37. (EN) Monte Ravinet - Rocca Barbena, in sce eunis.eea.europa.eu. URL consultòu o 18 zenâ 2023.
  38. (IT) SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 18 zenâ 2023.
  39. (EN) Monte Carmo - Monte Settepani, in sce eunis.eea.europa.eu. URL consultòu o 18 zenâ 2023.
  40. (IT) Luciano Livio Calzamiglia, D'Aste, Giovanni Battista, in Dizionario biografico dei Liguri - Dalle origini ai giorni nostri, IV, Zêna, Consulta Ligure, 1988.
  41. Pesce & Tagliafico, 1976, pp. 135-137
  42. 42,0 42,1 42,2 Pesce, 1988
  43. (IT) Gian Luigi Bruzzone, Baccio Emanuele Maineri: patriota e poligrafo, U Serià, Cumün de Tuiràn (stampàu da-a Tipografia litografia ligure), 1999.
  44. (IT) AA. VV., Dizionario storico biografico dei Liguri in America Latina da Colombo a tutto il Novecento, vol. I, Zéna, Fondazione Casa America - affinità elettive, 2006, p. 101, ISBN 88-7326-092-6.
  45. (IT) Francesco Ronco, Un fante, U Serià, Grafiche Riviera, 1976.
  46. (IT) Antonino Ronco, Dossier: Genova 9 febbraio 1941, Zéna, De Ferrari Editore, 2007, pp. 19-20, 24-25, ISBN 978-88-7172-830-8.
  47. (IT) Scitu ufisià, in sce festadeigunbi.it. URL consultòu o 22 zenâ 2023.
  48. (IT) La secolare tradizione della processione al Monte di San Pietro, in sce cailoano.com. URL consultòu o 22 zenâ 2023.
  49. (IT) Festa patronale di San Martino a Toirano, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 23 zenâ 2023.
  50. (IT) Festa della Madonna del Rosario a Toirano (SV), in sce templarioggi.it. URL consultòu o 24 zenâ 2023.
  51. (IT) Sagra di San Rocco in borgata Barescione, in sce ivg.it. URL consultòu o 23 zenâ 2023.
  52. (IT) Processione al Santuario Rupestre di Santa Lucia, in sce templarioggi.it. URL consultòu o 24 zenâ 2023.

Bibliugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]

  • (IT) Giovanni Pesce e Carlo Tagliafico, Toirano, Zéna, Stringa editore, 1976.
  • (IT) Giovanni Pesce, Toirano: storia e vita tra '800 e '900, Arbénga, Stalla, 1988.

Âtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]

Contròllo de outoritæVIAF (EN127332823 · GND (DE4119642-9 · WorldCat Identities (EN127332823